نگین فیروزه‌ای زاگرس در معرض تهدید؛ گردشگری بی‌ضابطه زخم بر پیکر گهر

دریاچه گهر، نگین آبی زاگرس، در آستانه ثبت رامسر با تهدید گردشگری بی‌ضابطه و افزایش رسوبات روبه‌روست؛ خطری که آینده این میراث طبیعی را نشانه گرفته است.

خبرگزاری مهر - گروه جامعه: صبح که نخستین پرتوهای خورشید از میان قله‌های بلند اشترانکوه عبور می‌کند، سطح آرام آب دریاچه گهر همچون آینه‌ای فیروزه‌ای، تصویر دیواره‌های سنگی و آسمان زاگرس را در خود جای می‌دهد؛ منظره‌ای که سال‌هاست طبیعت‌گردان، کوهنوردان و دوستداران محیط زیست را از نقاط مختلف ایران به قلب لرستان می‌کشاند. اما پشت این زیبایی خیره‌کننده، نگرانی‌هایی آرام و تدریجی در حال شکل‌گیری است؛ نگرانی از زخمی شدن طبیعتی که قرن‌ها برای رسیدن به این شکوه زمان برده است.

دریاچه گهر، یکی از ارزشمندترین پهنه‌های آبی کوهستانی ایران، در قلب رشته‌کوه‌های سترگ اشترانکوه قرار گرفته؛ جایی که قله‌های سربه‌فلک‌کشیده زاگرس بر طبیعتی بکر سایه انداخته‌اند و این دریاچه را به یکی از مهم‌ترین نمادهای طبیعی لرستان تبدیل کرده‌اند. این میراث طبیعی اکنون در مسیر توجه‌های بین‌المللی قرار دارد و موضوع ثبت آن در فهرست تالاب‌های مهم کنوانسیون رامسر مطرح شده است؛ اما همزمان، تهدیدهایی مانند گردشگری بی‌ضابطه، افزایش حجم زباله، تخریب پوشش گیاهی اطراف دریاچه و سرعت گرفتن ورود رسوبات، آینده این نگین آبی را با چالش روبه‌رو کرده است.

افزایش سفرها؛ فرصتی که می‌تواند به تهدید تبدیل شود

در سال‌های اخیر، رشد علاقه مردم به طبیعت‌گردی باعث شده مسیرهای کوهستانی منتهی به گهر در فصل‌های مختلف سال شاهد حضور تعداد بیشتری از گردشگران باشد. حضور طبیعت‌دوستان در این منطقه اگر همراه با مدیریت اصولی باشد، می‌تواند به معرفی ظرفیت‌های طبیعی لرستان و رونق گردشگری پایدار کمک کند؛ اما نبود زیرساخت کافی و کنترل مناسب، آرام‌آرام فشار بیشتری بر اکوسیستم شکننده این منطقه وارد کرده است.

دریاچه گهر برخلاف بسیاری از مناطق گردشگری، یک مقصد شهری و ساخته‌شده نیست؛ اینجا طبیعت خود، میزبان انسان است. همین ویژگی باعث می‌شود هر رفتار نادرست، اثر مستقیمی بر محیط بگذارد؛ از روشن کردن آتش در نقاط نامناسب گرفته تا باقی گذاشتن زباله، ورود دام، آسیب به پوشش گیاهی و تردد خارج از مسیرهای مشخص.

رسوبات؛ تهدیدی که آرام اما پیوسته پیش می‌رود

یکی از نگرانی‌های جدی درباره آینده دریاچه گهر، افزایش سرعت ورود رسوبات به بستر آن است. فرآیندی که در طول زمان می‌تواند عمق دریاچه را کاهش دهد و شرایط زیستی آن را تغییر دهد. فرسایش خاک در ارتفاعات اطراف، کاهش پوشش گیاهی و تغییرات ناشی از فعالیت‌های انسانی از جمله عواملی هستند که روند رسوب‌گذاری را تشدید می‌کنند.

رسوبات شاید در نگاه اول تهدیدی قابل مشاهده نباشند؛ چرا که برخلاف تخریب ناگهانی یک زیست‌بوم، آرام و بی‌صدا پیش می‌روند. اما همین حرکت تدریجی می‌تواند در بلندمدت ساختار طبیعی دریاچه را تغییر دهد و بر زیست آبزیان، کیفیت آب و پایداری اکوسیستم منطقه اثر بگذارد.

در آستانه رامسر؛ ضرورت حفاظت جدی‌تر از یک میراث طبیعی

ثبت یک تالاب یا پهنه آبی در فهرست کنوانسیون رامسر تنها یک عنوان رسمی نیست؛ این اتفاق نشان‌دهنده اهمیت جهانی یک زیست‌بوم و تعهد برای حفاظت بهتر از آن است. دریاچه گهر با ویژگی‌های منحصربه‌فرد طبیعی، جایگاهی ویژه در میان مناطق ارزشمند ایران دارد و حفاظت از آن نیازمند برنامه‌ای فراتر از اقدامات مقطعی است.

کارشناسان محیط زیست بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که توسعه گردشگری در مناطق حساس باید بر پایه ظرفیت‌سنجی محیطی انجام شود. به این معنا که تعداد گردشگران، مسیرهای دسترسی، محل استقرار، مدیریت پسماند و آموزش گردشگران باید متناسب با توان طبیعی منطقه باشد.

دریاچه گهر در قلب رشته‌کوه‌های سترگ اشترانکوه جایی که قله‌های سربه‌فلک‌کشیده زاگرس بر پهنه‌ای از طبیعت بکر سایه افکنده‌اند همچون نگینی فیروزه‌ای می‌درخشد؛ دریاچه‌ای که سال‌هاست نه تنها مقصد طبیعت‌گردان و کوهنوردان بلکه نمادی از هویت طبیعی لرستان به شمار می‌رود.

دریاچه گهر در منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه حدود 35 کیلومتری جنوب شرقی دورود واقع شده است که در ارتفاع حدود 2 هزار و 800 متری از سطح دریا قرار دارد و یکی از زیباترین دریاچه‌های آب شیرین ایران محسوب می‌شود.

آب زلال و شفاف آن تصویری کامل از آسمان آبی و کوه‌های استوار اطراف را در خود منعکس می‌کند و چشم‌اندازی خلق کرده که بسیاری از گردشگران از آن به عنوان یکی از زیباترین مناظر طبیعی کشور یاد می‌کنند.

مسیر دسترسی به گهر نیز بخشی از جذابیت این منطقه است و هر قدم راهی که از میان چشمه‌ها، مراتع سرسبز و دامنه‌های کوهستانی عبور می‌کند گردشگران را از هیاهوی زندگی شهری دورتر و به آرامش طبیعت نزدیک‌تر می‌سازد.

گردشگری پایدار؛ راه نجات گهر

دریاچه گهر قرار نیست از حضور انسان دور بماند؛ چرا که طبیعت‌گردی بخشی از ارزش اجتماعی و اقتصادی این منطقه است. اما تفاوت بزرگی میان گردشگری مسئولانه و حضور بی‌برنامه وجود دارد. گردشگری پایدار می‌تواند هم فرصت شناخت طبیعت را فراهم کند و هم از تخریب آن جلوگیری کند.

ایجاد زیرساخت‌های سازگار با محیط زیست، تقویت حضور نیروهای حفاظتی، آموزش گردشگران، مدیریت ورود و خروج مسافران و جلوگیری از فعالیت‌هایی که به طبیعت آسیب می‌زنند، از جمله اقداماتی است که می‌تواند آینده این منطقه را تضمین کند.

کارشناسان محیط زیست در کنار تهدید گردشگری بی‌ضابطه نسبت به تسریع روند پیری دریاچه گهر نیز هشدار می‌دهند که روند پیری یا توالی اکولوژیکی پدیده‌ای طبیعی در تمام تالاب‌ها و دریاچه‌ها است اما ورود آلاینده‌ها می‌تواند این روند را به شکل قابل توجهی تسریع کند.

ورود مواد شوینده، نیترات‌ها، پسماندهای غذایی، فضولات دام و سایر مواد آلی موجب افزایش تراکم مواد مغذی در آب شده و شرایط را برای گسترش نیزارها فراهم می‌کند که این موضوع در نهایت روند تبدیل تدریجی دریاچه به محیطی مردابی را سرعت می‌بخشد و در صورت بی توجهی به این موضوع و استمرار ورود آلاینده ها عمر مفید دریاچه کاهش خواهد یافت و به اصطلاح، روند پیری سرعت می یابد.

نگین زاگرس؛ میراثی برای نسل‌های آینده

دریاچه گهر فقط یک مقصد گردشگری نیست؛ بخشی از حافظه طبیعی زاگرس است. آب زلال آن، کوه‌های اطراف و سکوت منحصربه‌فردش، تصویری از طبیعتی را نشان می‌دهد که حفظ آن مسئولیتی مشترک میان مردم، گردشگران و مدیران است.

اگرچه شهرت گهر بیشتر به دلیل چشم‌اندازهای طبیعی آن است اما اهمیت این دریاچه تنها به زیبایی‌های بصری محدود نمی‌شود و کارشناسان محیط زیست معتقدند گهر یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های کوهستانی کشور است که از تنوع زیستی قابل توجهی برخوردار بوده و نقش مهمی در پایداری اکولوژیکی منطقه ایفا می‌کند.

امروز این پرسش مطرح است که آیا می‌توان میان استقبال از گردشگری و حفاظت از طبیعت تعادل ایجاد کرد؟ پاسخ به این پرسش، آینده گهر را رقم خواهد زد؛ آینده‌ای که می‌تواند همچنان با تصویر یک دریاچه فیروزه‌ای در قلب اشترانکوه همراه باشد، یا در سایه بی‌توجهی، آرام‌آرام بخشی از شکوه خود را از دست بدهد.

حفاظت از گهر، حفاظت از یک دریاچه نیست؛ حفاظت از بخشی از هویت طبیعی زاگرس است؛ میراثی که اگر امروز برای آن تصمیم درست گرفته نشود، فردا جبران آسیب‌های آن دشوار خواهد بود.