برای بررسی بهتر این موضوع که آیا ریدلی اسکات در کهن‌سالی هم مانند سال‌های جوانی‌اش آثار فاخر می‌سازد، با ما در نقد فیلم ناپلئون همراه باشید.

نقد و بررسی فیلم ناپلئون (Napoleon)؛ یک اثر ناامیدکننده از کارگردان گلادیاتور

«ناپلئون» آخرین اثر ریدلی اسکات، کارگردان و تهیه‌کنندۀ انگلستانی است که در ژانر تاریخی، حماسی ساخته شد و در نوامبر 2023 برای اولین بار در پاریس به نمایش درآمد. او که در کارنامهٔ هنری خود ژانرهای مختلفی از جمله فیلم «بیگانه»، «بلید رانر»، «گلادیاتور» و «مریخی» را کارگردانی کرده ‌است بار دیگر به‌سراغ موضوعی تاریخی می‌رود تا آن را در مدیوم سینما به تصویر بکشد. برای بررسی بهتر این موضوع که آیا ریدلی اسکات در کهن‌سالی هم مانند سال‌های جوانی‌اش آثار فاخر می‌سازد، با ما در نقد فیلم ناپلئون همراه باشید.

خلاصه داستان

در صحنه شروع فیلم، ماری آنتوانت (ملکۀ فرانسه) در اواخر قرن 18 میلادی هم‌زمان با انقلاب فرانسه با گیوتین اعدام می‌شود. در انتهای همان سال پل باراس (رهبر انقلاب) ناپلئون بناپارت را که در آن هنگام افسر جوانی است، مأمور محاصرۀ تولون می‌کند. او به شهر یورش می‌برد و با کمک توپ‌خانه کشتی‌های انگلیسی را فراری می‌دهد. پس از اعدام ماکسیمیلیان روبسپیر (حقوق‌دان فرانسوی)، ناپلئون با کمک دیگر رهبران فرانسوی شورش سلطنت‌طلبان را سرکوب می‌کنند. در ادامۀ داستان فیلم ناپلئون او عاشق یک بیوۀ اشرافی به ‌نام ژوزفین بوآرنه می‌شود و ... . با این مقدمه از معرفی فیلم ناپلئون، نقد این فیلم را تقدیم شما می‌کنیم.

نگاه تاریخی به زندگی ناپلئون بناپارت

ناپلئون در ابتدا یک افسر توپ‌خانه بود. او از آشفتگی سیاسی آن زمان فرانسه استفاده کرد و قدرت را به‌دست گرفت. جنگ‌های بسیاری راه انداخت و به پیروزی‌های فراوانی رسید. سرانجام در روسیه شکست خورد و بعد از آن تبعید شد اما دوباره شورش کرد و قدرت را در اختیار گرفت. عمر سلطنت او این‌بار بسیار کوتاه بود و مجدد باعث تبعید و در نهایت مرگ او شد. ناپلئون باعث‌وبانی کشته شدن حدود 3 میلیون انسان در تاریخ است. آخرین کلماتی که از خود به یادگار گذاشت به ترتیب فرانسه، ارتش و جوزفین بود.

شخصیت‌پردازی ضعیف ریدلی اسکات در ساختن کاراکتر ناپلئون

در ادامۀ نقد فیلم ناپلئون شخصیتی را که ریدلی اسکات خلق می‌کند و نتیجۀ هزینه هنگفتی را که بابت این فیلم خرج شده است بررسی می‌کنیم. ناپلئونی که واکین فینیکس نقش او را بازی می‌کند بیشتر شبیه یک شوخی است که اسکات با اهل سینما می‌کند.

قصد کارگردان از ساخت فیلم اصلاً مشخص نیست. آیا در داستان فیلم ناپلئون به زندگی شخصی او می‌پردازد؟ نحوۀ به قدرت رسیدنش را بررسی می‌کند؟ جنگ‌هایش را به تصویر می‌کشد یا خصوصیات اخلاقی او را واکاوی می‌کند؟ قصد اسکات همۀ این موارد است اما متأسفانه یکی از آن‌ها را هم نمی‌تواند به‌درستی انجام دهد.

نقد فیلم ناپلئون ریدلی اسکات نشان می‌دهد در بحث زندگی شخصی با شخصیتی طرف هستیم که بنابر ادعای کارگردان عاشق همسرش است. حتی در بحبوحۀ جنگ دائم برای همسرش نامه می‌نویسد. زمانی که متوجه خیانت او می‌شود، لشکریان را رها می‌کند و به پاریس برمی‌گردد، اما تصویری که اسکات از این دو نفر در کنار هم نشان می‌دهد کاملاً با ادعایش مغایر است.

ناپلئون در جمع همسرش را تحقیر می‌کند و او را کتک می‌زند. هم‌چنین رابطۀ عاطفی آن‌ها در خلوت به‌هیچ‌عنوان عاشقانه نیست. کارگردان در این فیلم هرگز نمی‌تواند عاشق و معشوقی بسازد که مخاطب عشقشان را احساس کند و با ادعای دروغین عشق باعث مفهوم‌زدگی اثرش می‌شود. 

تکنیک خوب فیلم‌برداری در سکانس‌های جنگ

نحوۀ به قدرت رسیدن ناپلئون بیش‌تر شبیه فیلم‌های کمدی است. البته نه کمدی‌های فاخر، فیلم‌هایی که زور می‌زنند تا از مخاطب خنده بگیرند اما به‌هیچ‌عنوان موفق نمی‌شوند. به تصویر کشیدن سردمداران فرانسه به صورت شخصیت‌های مضحک، فیلم را از مسیر اصلی خود خارج می‌کند و بیننده با تصویری مواجه می‌شود که از یک فیلم تاریخی انتظار ندارد.

اسکات نه‌تنها یک اثر سینمایی خلق نمی‌کند، بلکه در روخوانی تاریخ هم مشکل دارد. ناپلئون در چندین نبرد با تزار (پادشاه وقت روسیه) و بعد از آن با کوتوزوف (فرماندۀ جنگ روسیه) جنگ کرد، اما در این فیلم فقط شاهد سکانس کوتاهی از نبرد بارادینو هستیم. حضور ناپلئون در مسکو هم به‌خوبی نمایش داده نمی‌شود و سایر جنگ‌های او مثل نبرد با اتریش نیز دست کمی از سکانس بارادینو ندارد؛ بسیار کوتاه و با پرداخت بسیار بد. دوربین اسکات در این سکانس‌ها از لحاظ تکنیکال در جای مناسبی قرار دارد و قاب‌های لانگ‌شات (نمای دور) که از پلان‌های جنگی می‌دهد و تصویر عظیمی که از جنگ می‌سازد تا حدودی احساس بیننده را برانگیخته می‌کند، اما نوع روایت و پرداخت اثر هرگز با صحنه‌های نبرد هم‌خوانی ندارد؛ به همین دلیل فرم فیلم شکل نمی‌گیرد.‌

روان‌کاوی شخصیت ناپلئون بناپارت

به بدترین قسمت این اثر سینمایی می‌رسیم؛ یعنی تحلیل خصوصیات شخصیتی و روان‌کاوی ناپلئون. شخصیتی که اسکات خلق می‌کند هیچ شباهتی به یک انسان جهان‌خوار، امپراتور و فرماندۀ جنگ ندارد. ناپلئون در زندگی شخصی هرگز رفتار نرمالی ندارد و در میدان جنگ بسیار آرام و منفعل است. دلیل پیروی مردم فرانسه و ارتش این کشور از شخصی که کوچک‌ترین کنشی حتی در سخنوری هم ندارد مجهول باقی می‌ماند.

این سؤال پیش می‌آید که اگر زندگی و خصوصیات رفتاری ناپلئون در واقعیت شبیه شخصیتی باشد که اسکات خلق می‌کند تکلیف چیست؟ در این‌جا مخاطب با مدیومی به ‌نام سینما طرف می‌شود. سینما یک مدیوم ابژکتیو (عینی) است و در آن همۀ‌ مسائل باید تصویرسازی شود تا به فرم هنری برسد و به‌وسیلۀ آن حس بیننده را برانگیخته کند. خیال و واقعیت با هم درآمیخته شود تا مخاطب را با خود هم‌سو و هم‌داستان کند؛ بنابراین اگر با فرض واقعی بودن ناپلئون اسکات (با خواندن تاریخ مشخص می‌شود که شخصیت این اثر هرگز واقعی نیست) به این اثر بنگریم، باز هم سینما و از پس آن هنری خلق نمی‌شود.

اهمیت دغدغۀ فکری هنرمند در شکل‌گیری فرم هنری اثر

آثار اسکات نشان می‌دهد او به تاریخ علاقه‌مند است و بارها با ساختن فیلم‌های تاریخی خوب از جمله فیلم گلادیاتور و آخرین دوئل (که در سال 2021 اکران شد) این ادعا را ثابت کرد.

متأسفانه اسکات در فیلم «ناپلئون» دست روی موضوعی می‌گذارد که شناخت عمیقی از آن ندارد و کاش مثل فیلم «آخرین دوئل» داستانی را انتخاب می‌کرد که ارتباطی با یک واقعۀ مهم تاریخی نداشته باشد تا دستش برای خلق شخصیت‌ها بازتر می‌شد. این موضوع باعث می‌شود تا «ناپلئون» اسکات نه‌تنها حسی را برانگیخته نکند، بلکه عاری از هرگونه منطق نیز باشد.

بهترین نقدهای سینمایی را در سایت اهل سینما مطالعه کنید

متأسفانه اسکات با ساخت این فیلم نمرۀ منفی بزرگی در کارنامۀ فیلم‌سازی خود ثبت کرد. با توجه به صرف هزینۀ بالا و استفاده از لوکیشن‌های فیلم‌برداری متعدد در کشورهای مختلف، نتیجۀ کار چیزی نبود که مورد انتظار باشد. شاید اگر اسکات این هزینه و وقت را صرف مطالعۀ بیشتر تاریخ می‌کرد و زندگی‌نامۀ ناپلئون دغدغۀ فکری او بود، با یک کاراکتر منگ و منفعل طرف نبودیم. ناپلئونی که نه در زندگی شخصی شباهتی به شخصیت تاریخی‌اش دارد و نه در نحوۀ به قدرت رسیدن و نبردهای مختلف. اسکات آثار تاریخی فاخر فراوانی دارد و بسیار قابل احترام است اما کارگردان هرچقدر هم بزرگ باشد هرگز بیان‌گر این مسئله نیست که آثار او را بی‌دلیل تمجید کنیم.