علل وقوع تحرکات تجزیه طلبانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی

با دقت در تجارب گذشته، می توان دریافت که پس از هر دوره گذار در تاریخ ایران، نیروهای واگرا در نواحی پیرامونی و مرزی کشور فعال شده و برای مدت زمانی کوتاه، - فارس پلاس؛ دیگر رسانه ها- مرکز اسناد انقلاب اسلامی نوشت: جنبش های جدایی طلبانه اسماعیل آقا سمیتقو در کردستان، دوست محمدخان در بلوچستان و شیخ خزعل در خوزستان در گسله انقلاب مشروطه تا روی کار آمدن حکومت پهلوی (در خلال جنگ جهانی اول)، جمهوری های خودمختار کردستان به رهبری قاضی محمد و آذربایجان به رهبری سیدجعفر پیشه وری در گسله سقوط رضاشاه و پادشاهی محمدرضاشاه (مقارن با جنگ جهانی دوم) و نیز ناآرامی ها و بحران های کردستان، خوزستان، بلوچستان و ترکمن صحرا بعداز فروپاشی نظام شاهنشاهی و پیروزی انقلاب اسلامی، از نمونه های بارز نیروهای حاشیه ای واگرا هستند که در گسله های[1] مهم سیاسی، فعالیت خود را از سر گرفته و برای حکومت مرکزی مشکلاتی را به وجود آوردند.

  به عقیده ریچارد هارتشورن جغرافیدان آمریکایی، هر کشور به طورکلی دارای دو نیروی مرکزگرا و مرکزگریز است.

هارتشورن معتقد است که وجود واحدهای سیاسی بزرگ با تنوع پدیده های طبیعی و انسانی باعث شکل گیری نیروهای متضاد می شود.