چرا انقلاب مشروطه به توسعه سیاسی پایدار منجر نشد؟

مشروطه؛ مسأله ای که هنوز پایان نیافته است در حافظه تاریخی ایرانیان، انقلاب مشروطه صرفاً نام یک رخداد سیاسی نیست؛ آغاز فصلی تازه در تحول اندیشه سیاسی ایران است.

اگر تاریخ ایران را تاریخ جست وجوی نظم سیاسی پایدار بدانیم، بی تردید مشروطه نخستین تلاش آگاهانه ایرانیان برای جایگزین ساختن حکومت قانون به جای حکومت اراده بود.

در این نهضت، برای نخستین بار مفاهیمی چون قانون اساسی، مجلس، مسئولیت دولت، حقوق ملت، نظارت بر قدرت، تفکیک نسبی قوا و مشارکت سیاسی وارد فرهنگ عمومی ایران شد و زبان سیاست را دگرگون ساخت.

از همین رو، اهمیت مشروطه بیش از آنکه در پیروزی یا شکست یک جنبش سیاسی نهفته باشد، در تغییر افق اندیشه سیاسی ایرانیان است.

جامعه ای که قرن ها قدرت را امری موروثی و مقدر می پنداشت، این بار خواهان آن شد که قدرت نیز همانند دیگر شئون اجتماعی، تابع قانون باشد.

این دگرگونی، تحولی کوچک نبود؛ بلکه گسستی معرفتی در فهم رابطه دولت و جامعه به شمار می رفت.

با این همه، بیش از یک قرن پس از آن انقلاب، پرسشی بنیادین همچنان ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده است: چرا نهضتی که با آرمان استقرار حکومت قانون، عدالت و آزادی آغاز شد، نتوانست به توسعه سیاسی پایدار بینجامد؟ چرا مجلس، قانون اساسی و دیگر نهادهای نوظهور، علی رغم اهمیت تاریخی خود، به ست