مطالب مرتبط:
فراخوان برگزاری تظاهرات در حمایت از نهادهای مشروع حکومت در برابر منطقه خضراء
اشرف غنی: من رییس جمهور قانونی افغانستان هستم؛ آمریکا حکومت مرکزی را تضعیف کرد
استخدام باطری ساز در شرکت مدیران خودرو در آذربایجان شرقی
قلع و قمع 39 ساخت و ساز های غیر مجاز در اراضی کشاورزی میاندوآب
استخدام دکتر دارو ساز (طرحی)، کارشناس آزمایشگاه، کارگر فنی و نیروی خدمات
-236 5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
جمعه، 21 مرداد 1401 ساعت 06:552022-08-12سياسي

نظارت بر حکومت و ساز وکارهای آن در اسلام‏


پیام نفت: با بررسی نظام نظارتی در اسلام به این نتیجه می‏رسیم که ساز وکارهای نظارت بر حکومت در اسلام کارامدتر از نظام‏های دیگر است؛ زیرا اولًا: اسلام علاوه بر نظارت بیرونی، بر نظارت درونی نیز تأکید ویژه‏ای دارد.

ثانیاً: ساز وکارهای نظارتی در اسلام، موجب افزایش میزان محبوبیت حاکمان می‏شود و روابط حاکمان و شهروندان را از روابط خشک قانونی به روابط تربیتی- عاطفی، همراه با رعایت موازین قانونی تبدیل می‏کند.

ثالثاً: رویکرد ساز وکارهای نظارتی در اسلام، رساندن فرد و جامعه به سعادت دنیوی و اخروی است؛ زیرا نظام حقوقی اسلام، زیرمجموعه نظام اخلاقی اسلام است.

افزون بر همه اینها، نظارت بر حکومت در اسلام از ضمانت اجرایی بسیار قوی و مستحکمی برخوردار است.

بازدید : 2461 نویسنده : محمد فلاح سلوکلایی‏ / دانشجوی دکترای حقوق عمومی / فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی، شماره‏52 چکیده‏ برای مهار قدرت، چاره‏ای جز نظارت بر حاکمان و صاحبان قدرت، وجود ندارد.

با بررسی نظام نظارتی در اسلام به این نتیجه می‏رسیم که ساز وکارهای نظارت بر حکومت در اسلام کارامدتر از نظام‏های دیگر است؛ زیرا اولًا: اسلام علاوه بر نظارت بیرونی، بر نظارت درونی نیز تأکید ویژه‏ای دارد.

ثانیاً: ساز وکارهای نظارتی در اسلام، موجب افزایش میزان محبوبیت حاکمان می‏شود و روابط حاکمان و شهروندان را از روابط خشک قانونی به روابط تربیتی- عاطفی، همراه با رعایت موازین قانونی تبدیل می‏کند.

ثالثاً: رویکرد ساز وکارهای نظارتی در اسلام، رساندن فرد و جامعه به سعادت دنیوی و اخروی است؛ زیرا نظام حقوقی اسلام، زیرمجموعه نظام اخلاقی اسلام است.

افزون بر همه اینها، نظارت بر حکومت در اسلام از ضمانت اجرایی بسیار قوی و مستحکمی برخوردار است.

مقدمه‏ جامعه برای حفظ و بقای حیات اجتماعی، نیازمند «قانون» است و جامعه انسانی به حکم عقل فطری، پایدار نمی‏ماند، مگر با وجود مجری و محوری که قوانین آن را قوام بخشد.

بعد از تشکیل حکومت، مهم‏ترین بحثی که مطرح می‏شود این است که حکومتی که از قدرت برخوردار است، برای اینکه به استبداد و خودکامگی نینجامد، چگونه باید تنظیم و کنترل شود؟ خداوند متعال درباره فرعون که نمونه بارز یک حاکم (و انسان) طغیانگر و سوء استفاده‏کننده از قدرت بود، خطاب به حضرت موسی (ع) می‏فرماید: «(ای موسی) به‏سوی فرعون برو که او طغیان کرده است» (طه (20): 24 و نازعات (79): 18).

از نظر قرآن، عامل تمام بدبختی‏های سرزمین پهناور مصر، فرعون است و تا او اصلاح نشود، هیچ کاری از کسی ساخته نیست؛ چرا که عامل پیشرفت یا عقب‏افتادگی و خوشبختی یا بدبختی یک ملت، قبل از هر چیز، رهبران و سردمداران آن ملت هستند.

ازاین‏رو، باید هدف‏گیری شما قبل از همه به سوی آنها باشد.

(مکارم شیرازی و دیگران، 1371، ج 208: 13).

همچنین، طبع انسان غالباً به سوی طغیانگری و سوء استفاده از قدرت تمایل دارد؛ به‏ویژه آنکه این قدرت، قدرت عظیم ناشی از حکومت باشد.

به گفته لُرد آکتن « Lord Acton»: «قدرت فاسد می‏کند و قدرت مطلق، مطلقاً فاسد می‏کند» (قاضی شریعت‏پناهی، 1375: 176).

تاریخ حکومت‏ها نیز نشان می‏دهد، اصولًا و بنا به طبع آدمی، چنانچه ابزارهایی جهت مهار قدرت حکومت پیش‏بینی نشود، امکان استبداد و خودرأیی حاکمان، دور از انتظار نیست.

ازاین‏رو، موضوع مهار قدرت و نظارت بر حاکمان از موضوعات مهمی است که مورد توجه اندیشمندان قرار داشته و دارد.

در واقع بحث در این است که چه ساز وکارهایی برای مهار قدرت و نظارت بر حاکمان، به‏منظور جلوگیری از قدرت‏طلبی آنان، اندیشیده‏ شده است؟ آیا در نظام سیاسی اسلام به این امر مهم پرداخته شده و ساز وکارهایی برای نظارت بر حاکمان در نظر گرفته شده است؟ د پاسخ باید گفت که بحث نظارت بر حکومت در اسلام از اهمیت ویژه‏ای برخوردار است.

در این مقاله، اهمیت نظارت بر حکومت، ماهیت حقوقی و ساز وکارهای آن در اسلام مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

تعریف نظارت‏ نظارت در لغت و اصطلاح، تعاریف گوناگونی دارد.

در ادامه به تعریف لغوی و اصطلاحی آن می‏پردازیم: 1- تعریف لغوی‏ «نظارت» (Inspection) از ماده «نظر» است.

در کتاب لسان‏العرب آمده است: «النظر»؛ یعنی تأمل‏کردن در چیزی، اندازه چیزی را درنظرداشتن و قیاس‏کردن و «الناظر»؛ یعنی حافظ و نگهبان و «ناظور الزرع» و .

یعنی حافظ و نگهبان مزرعه و باغ نخل و .

(ابن منظور، 1996 م، ج 258 255: 3).

در کتاب المنجد، «نظر» به‏معنای مشاهده‏کردن، با دقت نگاه‏کردن، رسیدگی و تفکرکردن، داوری‏کردن، محاکمه‏کردن، قیاس‏کردن، فرمان‏دادن و نظارت‏کردن آمده است (معلوف، 1992 م: 817).

همچنین، «نظارت» به‏معنای «عمل ناظر و مقام او و نیز مراقبت در اجرای امور» آمده است (معین، 1360، ج 4746: 4).

مرحوم دهخدا «نظارت» را این‏گونه معنا کرده است: «مراقبت و در تحت نظر و دیده‏بانی‏داشتن کاری، نگرانی، دیده‏بانی به‏سوی چیزی، مباشرت، نگریستن در چیزی با تأمل، چشم‏انداختن، حکومت‏کردن بین مردم و فیصله‏دادن دعاوی ایشان، یاری‏دادن، مددکردن و نیز به‏معنای چشم، بصر، دیده، فکر، اندیشه، تفکر، رویه، دقت، تأمّل، تدبّر، خیال، وهم و اعتراض» (دهخدا، 1373، ج 19946: 13).

وی «ناظر» را به‏معنای «نظرکننده، نگرنده، نگاه‏کننده، بیننده، شاهد و کنایه از جاسوسی، دیده‏بان و نگاهبان» مطرح نموده است (همان: 19610).

2- تعریف اصطلاحی‏ تا جایی که ما فحص و جست وجو کردیم، تعریفی از نظارت در علم حقوق و علوم سیاسی نیافتیم؛ اما این واژه در علوم دیگری مانند مدیریت، تعریف شده است که به‏لحاظ نزدیکی آن به حقوق، ما نیز آن تعریف را ذکر می‏کنیم.

در علم مدیریت، نظارت، به‏معنای «ارزیابی عملکرد کارکنان» آمده است و منظور از آن، فرآیندی است که با آن، کار کارکنان در زمانهای معینی، به‏طور رسمی مورد بررسی و سنجش قرار می‏گیرد (سعادت، 214: 1376).

اگر به این تعریف از نگاه حقوقی توجه شود، می‏توان این‏گونه گفت که «نظارت، به مجموعه عملیاتی گفته می‏شود که طی آن میزان تطابق عملکرد اشخاص با قوانین و مقررات، سنجیده می‏شود تا از مطابقت نتایج عملکرد با هدفهای مطلوب، اطمینان حاصل شود» (ملک افضلی اردکانی، 22: 1382).

بنابراین، نظارت در اصطلاح عبارت است از: ک- وش- ش- ی ک- ه مدیر ی- ا م- س- ؤول در ج- ه- ت ی- افتن نقاط قوت و ضعف موجود در یک سازمان در زمینههای برنامهریزی، مقررات و چگونگی اجرای آنها و یا ارزیابی توان افراد سازمان انجام میدهد.

ماهیت نظارت‏ بحث «نظارت» در فقه عمدتاً در باب وقف آمده است و در حقوق نیز جایگاه اصلی آن در حقوق خصوصی و یا مدنی می‏باشد و از آنجا به حقوق اساسی راه یافته است.

فقها و حقوقدانان، نظارت را به دو قسم کلی تقسیم می‏کنند: 1- نظارت در حقوق خصوصی‏ نظارت در حقوق خصوصی که به آن «فقه‏المعاملات» نیز گفته می‏شود، غالباً استطلاعی یا اطلاعی است و آن نظارتی است که در آن، ناظر، فقط حق یا وظیفه کسب اطلاع را داشته باشد.

اگر بخواهیم در قانون اساسی جمهوری اسلامی، نهادی را نام ببریم که طبق قانون، وظیفه‏اش اعمال نظارت استطلاعی باشد، آن نهاد، «سازمان بازرسی کل کشور» است.

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آمده است: «بر اساس حق نظارت قوه قضاییه نسبت به حسن جریان امور و اجرای صحیح قوانین در دستگاه‏های اداری، سازمانی به نام‏ «سازمان بازرسی کل کشور» زیر نظر رییس قوه قضاییه تشکیل می‏گردد.

حدود اختیارات و وظایف این سازمان را قانون تعیین می‏کند» (قانون اساسی، اصل 174).

همچنین بازرسان وزارت آموزش و پرورش که وظیفه و حق تحقیق و تفحص در امور مدارس را دارند، نظارتشان استطلاعی است.

آنان بعد از آنکه نظارت خویش را اعمال کردند، گزارشی تهیه نموده و آن را به مقامات ذی‏صلاح، ارائه می‏کنند.

در نظارت استطلاعی، ناظر، حق صدور حکم و دستوری را ندارد و در صورت صدور، حکم و دستور او مطاع و لازم‏الاجراء نیست و اعمال حقوقی بدون اذن و موافقت او نیز اعتبار دارد و ضمانت اجرایی برای اعمال مستقیم نظر او وجود ندارد.

2- نظارت در حقوق عمومی‏ نظارت در حقوق عمومی که به آن، «فقه‏النظام» نیز گفته می‏شود، غالباً استصوابی است و در مقابل نظارت استطلاعی عنوان می‏شود.

«استصواب» در لغت به‏معنای «صواب‏دید» است (عمید، 1364، ج 143: 1).

مقصود از نظارت استصوابی، آن است که ناظر، افزون بر کسب اطلاع، صواب‏دید هم بنماید؛ یعنی بتواند حکم و دستور هم صادر کند و در این صورت حکم او نیز مطاع و نافذ باشد و اعمال حقوقی بدون اذن و موافقت او، اعتبار نداشته باشد.

برای مثال، نظارتی که مدیر یک کارخانه یا رییس یک اداره بر عملکرد کارکنان و زیردستان خود اعمال می‏کند، از نوع نظارت استصوابی است.

به عبارت دیگر، نظارت مدیر به کسب اطلاع و احیاناً تهیه گزارش از عملکرد کارکنان خویش، محدود نمی‏گردد؛ بلکه نظارت وی، افزون بر اطلاع، ضمانت اجرایی نیز دارد؛ یعنی در صورت لزوم، حق صدور دستور را دارد و کارکنان یا کارمندان وی نیز موظف به انجام حکم و دستور او می‏باشند.

[1] همان‏گونه که پیش از این اشاره شد، بحث نظارت در فقه عمدتاً در باب وقف و در حقوق، در بخش حقوق خصوصی و مدنی مطرح شده است.

بحث نظارت استصوابی در کتب فقهی، بحثی کاملًا آشناست.

به‏عنوان نمونه، مرحوم سیدکاظم طباطبایی یزدی در کتاب «العروة الوثقی» در بحث نظارت بر وقف، به دو نوع نظارت، استصوابی و استطلاعی اشاره کرده است (طباطبایی یزدی، 1423، ج 344: 6).

از آنجا که قانون مدنی ایران، برگرفته از فقه شیعه می‏باشد، در این قانون نیز به این مسأله تصریح شده است: «واقف می‏تواند بر متولی، ناظر قرار دهد که اعمال متولی به تصویب یا اطلاع او باشد» (قانون مدنی، ماده 78).

از مضمون این ماده درمی‏یابیم که این قانون، نظارت استصوابی را نظارتی دانسته است که در ضمن آن، متولی (مجری) بدون اذن و تصویب ناظر، نتواند کاری را انجام دهد.

به عبارت دیگر، ناظر حق ابطال و یا تنفیذ عمل را داشته باشد و در مقابل آن، نظارت استطلاعی را نظارتی دانسته که در آن، متولی تنها وظیفه دارد اقدامات خود را به اطلاع ناظر برساند و یا ناظر، حق اطلاع‏پیداکردن از اقدامات متولی را داشته باشد.

مسأله مهم دیگر، اصالت‏داشتن نظارت استصوابی در مقام شک است؛ به‏گونه‏ای که عموم فقها و حقوقدانان معتقدند که هرگاه واقف در وقف معلوم نکند که مقصودش کدام یک از اقسام نظارت بوده، اصل بر نظارت استصوابی است.

نظارت عام تکوینی بر انسان‏ اسلام همواره نسبت به نظارت بر اعمال انسان تأکید می‏ورزد.

در قرآن و روایات، موارد فراوانی وجود دارد که به موضوع نظارت بر افراد انسانی می‏پردازد.

در ادامه به برخی از آنها اشاره می‏کنیم.

قرآن کریم درباره نظارت بر تک‏تک افراد انسانی می‏فرماید: «آیا او (انسان) ندانست که خداوند (همه اعمالش را) می‏بیند؟!» (علق (96): 14).

توجه به این واقعیت که هر کاری را که انسان انجام می‏دهد، در پیشگاه خدا است و اصولًا تمام عالَم هستی محضر خدا می‏باشد و چیزی از اعمال و حتی نیات آدمی از او پنهان نیست، می‏تواند بر برنامه زندگی انسان اثر زیادی بگذارد و او را از بسیاری بی‏راهه‏ها باز دارد (مکارم شیرازی و دیگران، 1371، ج 167: 27).

همچنین در آیه‏ای دیگر می‏فرماید: «هیچ سخنی را انسان تلفظ نمی‏کند، مگر اینکه نزد آن فرشته مراقب و آماده برای انجام مأموریت- و نگاشتن- است» (ق (50): 18).

در تفسیر این آیه آمده است: «این آیه، روی خصوص الفاظ و سخنان انسان تکیه می‏کند و این به‏خاطر اهمیت فوق‏العاده و نقش مؤثری است که گفتار در زندگی انسانها دارد، تا آنجا که گاهی یک‏ جمله، مسیر اجتماعی را به‏سوی خیر یا شر تغییر می‏دهد؛ به‏خاطر اینکه بسیاری از مردم، سخنان خود را جزء اعمال خویش نمی‏دانند و خود را در سخن‏گفتن آزاد می‏بینند، درحالی‏که مؤثرترین و خطرناکترین اعمال آدمی، همان سخنان او است.

عمومیت تعبیر آیه، نشان می‏دهد که تمامی الفاظ و گفتار آدمی ثبت می‏شود» (مکارم شیرازی و دیگران، 1371، ج 250: 22).

ازاین‏رو، انسان دائماً تحت نظارت خداوند و مأموران الهی است و این یک امر تکوینی عام و فراگیر است که از علم و قدرت و حکمت الهی ناشی می‏شود.

خداوند متعال درباره نظارت بر پیامبر (ص) که هم منصب ابلاغ وحی را داشت و هم حاکم اسلامی بود، فرمود: «چنانچه او- پیامبر- سخنی دروغ (أقاویل) بر ما می‏بست، ما او را با قدرت می‏گرفتیم، سپس رگ قلبش را قطع می‏کردیم! و کسی از شما نمی‏توانست مانع شود و از او حمایت کند» (الحاقه (69): 47 44).

در تفسیر این آیه گفته شده است: «اقاویل جمع است و منظور از آن در اینجا سخنان دروغین است.

تَقَوُّل به‏معنای سخنانی است که انسان از خود ساخته است و حقیقتی ندارد.

اگر پیامبر اسلام (ص) چنین کاری کند؛ یعنی پیامبری که خدا به او معجزه داده و دلایل حقانیت او را تأیید کرده، از طریق حق منحرف گردد، لحظه‏ای به او مهلت داده نخواهد شد؛ چرا که مایه گمراهی و ضلالت مردم خواهد بود» (مکارم شیرازی و دیگران، 1371، ج 483: 24).

نظارت بر حاکمان‏ اسلام نسبت به نظارت بر کسانی که به‏عنوان حاکم و کارگزار حکومت محسوب می‏شوند و در رأس امور قرار دارند، تأکید فراوانی دارد.

در ادیان و مکاتب الهی هم، مردم حاکمان را تحت نظارت خویش دارند و هم حاکمان با دقت تمام بر زیردستان خویش- در رده‏های متوسط مدیریتی و سیاسی- نظارت دارند.

حضرت سلیمان (ع) در حکومت بی‏نظیر خویش، نظارت بر پرندگان را نیز مد نظر می‏داشت: «و جویای [حال‏] پرندگان شد و گفت: مرا چه شده است که هدهد را نمی‏بینم؟ یا شاید از غایبان است؟» (نمل (27): 20).

همان‏گونه که ملاحظه می‏شود غیبت یک پرنده از یک جلسه نیز از دید حضرت سلیمان مخفی نمانده است.

حضرت امام رضا (ع) می‏فرماید: «سیره رسول خدا (ص) چنین بود که هرگاه لشگری را اعزام می‏کرد و امیری، آنان را فرماندهی می‏کرد، یکی از افراد مورد اعتماد خود را نیز با آنان همراه می‏کرد تا خبرها را به‏گونه‏ای پنهانی به آن حضرت برساند» (مجلسی، 1403 ق، ج 61: 100).

امیر مؤمنان (ع) نیز با تدبیر و سازماندهی گسترده‏ای، همه امور خُرد و کلان گستره حکومتی خویش را زیر نظر می‏داشت و در یک برنامه وسیع، نظارت و بررسی همه‏جانبه، با اشراف بر اجزای حکومت، به اداره کشور می‏پرداخت.

به‏ویژه آنکه ایشان درباره کارگزاران حکومتی، تلاش و قاطعیت بیشتری به‏کار می‏برد تا آنان از مدار قانون و حکم خدا خارج نشوند و آن‏گونه که اسلام طراحی کرده است به اداره مملکت بپردازند.

شهرها و مناطقی که در حکومت امیرالمؤمنین (ع) توسط هزار نفر از استانداران و فرمانداران امام اداره می‏شد، امروزه حدود 50 کشور اسلامی است.

این کشورها شامل لیبی و بخش‏هایی از آفریقا تا شوروی سابق و افغانستان و از یمن تا روم می‏باشد.

در همه ‏جا مدیران کشور پهناور اسلامی با نظارت مستقیم آن حضرت، حکومت می‏کردند و اگر کوچک‏ترین خطا یا اشتباهی مرتکب می‏شدند، توسط نیروهای اطلاعاتی امام، گزارش شده و فوراً با عکس‏العمل امام مواجه می‏شدند.

اصل «کنترل و نظارت» در حکومت امام علی (ع) در کشور پهناور آن روزگار، آن‏قدر دقیق و صحیح اجرا می‏شد که در حکومت آن حضرت، قاضی یک روزه هم وجود داشت؛ چنانکه امام (ع) به ابوالأسود دوئلی سمت قضاوت داد، اما پایان همان روزِ نخست، او را از قضاوت عزل کرد.

ابوالأسود دوئلی، شب‏هنگام وارد مسجد شد و خطاب به امام علی (ع) گفت: «چرا مرا از قضاوت عزل کردی درحالی‏که نه خیانت کرده‏ام و نه مرتکب جنایتی شده‏ام؟! امام (ع) فرمود: به من گزارش دادند چون طرفین دعوی به محکمه می‏آیند، تو بلندتر از ایشان سخن می‏گویی و درشتی در گفتار داری» (نوری طبرسی، 1409 ق، ج 360: 17).

همچنین امام (ع) در نامه‏ای به یکی از والیان خود می‏نویسند: «حساب کارهایت را برای من بفرست و بدان هر آینه حساب خدا، بالاتر و مهم‏تر از حساب انسانها است» (نهج البلاغه، نامه 40).

کنترل، نظارت و حسابرسی در اسلام، آن‏قدر اهمیت دارد که از آن، به «تمام دین» تعبیر شده است: «آیا نمی‏دانی که هر آینه دین، سرتا سر حساب و محاسبه است؟» (ابن شهر آشوب، 1376 ق، ج 427: 3).

بنابراین، اصل نظارت بر افراد و حاکمان در اسلام از جایگاه ویژه‏ای برخوردار است.

لذا ضروری است که این پدیده میمون، در مدیریتِ رهبران الهی، جایگاه خویش را باز یابد و به‏طور گسترده اعمال گردد.

آثار نظارت بر حاکمان‏ با مطالعه‏‌ای اجمالی در این مورد و بررسی جوانب آن به‏نظر می‏رسد نظارت آثار گوناگونی دارد.

در ادامه به برخی از آنها که در حوزه‏های مختلف اداری و سیاسی- اجتماعی قابل تقسیم‏بندی هستند، اشاره می‏کنیم: 1- آثار نظارت بر حاکمان در حوزه اداری‏ یکی از آثار نظارت بر حاکمان در حوزه اداری است.

این آثار به شکل‏های گوناگونی ظهور می‏یابد که عبارتست از: 1- 1- تسهیل دستیابی به اهداف‏ یکی از آثار مهم نظارت، در حوزه اداری، تسهیل در دستیابی به اهداف حکومت است.

همان‏گونه که می‏دانیم، نظارت، عملیات و برنامه را با یکدیگر منطبق می‏کند.

به عبارت دیگر، با نظارت، حکومت می‏تواند برنامه‏های خویش را اجرایی نموده و به هدف مورد نظر دست یابد؛ یعنی برای اینکه عملکرد کارکنان و کیفیت کار و خدمات بهبود یابند، به نظارت مستمر نیازمند است؛ زیرا با نظارت مستمر و همیشگی، عملیات و برنامه با هم مقایسه شده و نقایص شناسایی گشته و سپس رفع می‏شوند.

[2] 1- 2- پیشگیری از موانع دستیابی به اهداف (فساد اداری) یکی دیگر از آثار نظارت، پیشگیری از فساد اداری و کاهش تخلفات است.

نقش اساسی و اصلی نظارت، نقشی پیشگیری‏کننده از تخلف است که نظارت، این نقش را به‏خوبی ایفا می‏کند و هم در صورت بروز تخلف، با ساز وکارهای مناسب، به‏سرعت جلوی تخلف را می‏گیرد و شخص متخلف را مجازات می‏نماید.

به‏عنوان مثال، یکی از آثار مهم نظارت، جلوگیری از سوء استفاده‏های مالی است.

همواره دولتمردان به‏خاطر تماس با امور مالی و نیز ارتباط با افراد ثروتمند و همچنین دراختیارداشتن بیت‏المال، ممکن است وسوسه شده و در بیت‏المال مسلمانان تصرف عدوانی نمایند.

امیرالمؤمنین (ع) در برخورد با یکی از کارگزارانش، به‏نام ابن هرمه (ناظر بازار اهواز) که خیانتی کرده بود، به رفاعه بن شداد بجلی فرماندار خود در اهواز چنین نوشت: «هنگامی که نامه مرا خواندی، ابن هرمه را از نظارت بازار برکنار دار و او را به مردم معرفی کن و به زندانش افکن و آبرویش را بریز و به همه بخش‏های تابع اهواز بنویس که من این‏گونه عقوبتی برای او معین کرده‏ام.

مبادا در مجازات او غفلت یا کوتاهی کنی که نزد خدا خوار می‏شوی و من به زشت‏ترین صورت ممکن، تو را از کار برکنار می‏کنم؛ خدا آن روز را نیاورد.

چون روز جمعه رسید، او را از زندان در آور و 35 تازیانه بزن و در بازارها بگردان.

هر کس گواهی آورد (که از او چیزی ستانده است)، او را با گواه قسم ده و مبلغ را از مال ابن هرمه بردار و به صاحب آن بپرداز و دوباره او را- خوار و سرافکنده و بی‏آبرو- به زندان بازگردان و پاهایش را در بند بگذار و تنها برای نماز باز کن.

فقط اگر کسی برایش خوراک یا نوشیدنی یا پوشاک یا زیراندازی آورد، به او برسان.

مگذار ملاقاتی داشته باشد تا مبادا راه پاسخ‏گویی به محاکمه را به او یاد دهند و به آزادشدن از زندان امیدوارش سازند و اگر دانستی که کسی چیزی (عذری) به او آموخته است که به مسلمانی زیانی می‏رساند، او را نیز تازیانه بزن و زندانی کن تا توبه کند.

شب‏ها زندانی‏ها را به فضای باز بیاور تا تفریح کنند، جز ابن هرمه، مگر بترسی که بمیرد؛ در این صورت او را نیز با دیگران به حیاط زندان بیاور و اگر دیدی هنوز طاقت تازیانه‏خوردن دارد، پس از 30 روز، 35 تازیانه دیگر- به‏جز 35 تازیانه نخستین- به او بزن.

برای من بنویس که درباره بازار (و نظارت بر آن) چه کردی و پس از این خائن، چه کسی را برای نظارت برگزیدی.

در ضمن، حقوق ابن هرمه خائن را نیز قطع کن» (المغربی، بی‏تا، ج 532 531: 2).

این برخورد قاطع و آموزنده، از تعالیم جاودان و احکام درخشان اسلام است در مورد پاسداری از حقوق توده‏های مردم، کوتاه‏کردن دست مفسدان اقتصادی، جلوگیری از ستم اهل بازار بر مردم، عقوبت ناظران خائن، حمایت از ضعیفان و کم‏درآمدها و رد هرگونه مسامحه در کار نظارت بر بازارها تا نسبت به حقوق مردم هیچ‏گونه خیانتی نشود و حقوق انسانهای ناتوان پایمال نگردد.

[3] 2- آثار سیاسی- اجتماعی نظارت‏ یکی دیگر از آثار نظارت، آثار آن در عرصه سیاسی- اجتماعی است.

هر نظام سیاسی‏ای دارای دو رکن مهم مشروعیت و مقبولیت است.

هر چند در حکومت‏های الهی، مشروعیت نظام سیاسی، الهی است؛ اما مقبولیت آن مردمی است؛ یعنی اگر نظامی، مشروعیت الهی داشته باشد، اما مقبولیت مردمی نداشته باشد، نمی‏تواند حکومت تشکیل دهد.

به عبارت دیگر، شرط تحقق حکومت، مقبولیت مردمی آن است.

در تاریخ، نمونه‏های فراوانی وجود دارد که برخی از انبیای الهی چون مقبولیت مردمی نداشتند، موفق به تشکیل حکومت نشدند.

به‏عنوان نمونه، حضرت نوح (ع) 950 سال نبوتش طول کشید، اما قادر به تشکیل حکومت نشد؛ زیرا اقبال مردمی نسبت به دین و فرامین ایشان وجود نداشت (جمعی از نویسندگان، 76: 1386).

یکی از مهمترین شاخص‏های عملکرد مسؤولان در زمینه افزایش مقبولیت سیاسی- اجتماعی نظام سیاسی، نظارت مستمر حاکم اسلامی و مدیران بر زیردستان و نیز نظارت مردم بر عملکرد حاکمان و کارگزاران است.

خطبه‏ ها و نامه‏ های امیرالمؤمنین (ع) درباره رعایت متقابل حقوق حاکمان و مردم، در راستای افزایش کارامدی حکومت اسلامی و تحقق اهداف آن در جامعه است.

امام علی (ع) می‏فرماید: «و آنگاه که مردم حق رهبری را ادا کنند و زمامدار، حق مردم را بپردازد، حق در آن جامعه عزّت یابد و راه‏های دین، پدیدار و نشانه‏های عدالت برقرار و سنّت پیامبر (ص) پایدار گردد.

پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حکومت امیدوار و دشمن در آرزوهایش مأیوس می‏گردد» (نهج البلاغه، خطبه 216).

بدین‏سان است که اجرای صحیح قانون، نظارت بر اجرای آن و جلوگیری از سوء استفاده از قدرت، موجب افزایش کارامدی و در نتیجه، مقبولیت نظام اسلامی است.

ابعاد آثار سیاسی‏ آثار نظارت بر عملکرد حاکمان و کارگزاران، در عرصه سیاسی در دو بعد داخلی و خارجی قابل بررسی است.

نظارت بر حاکمان و کارگزاران در عرصه سیاست داخلی، موجب جلب حمایت مردم و اعتماد آنان به حکومت اسلامی، تداوم نظام اسلامی و نیز تحقق اهداف و آرمانهای نظام اسلامی است.

نظارت بر حاکمان و کارگزاران در عرصه سیاست خارجی و نظام بین‏الملل، نشانه اقتدار حاکمیت نظام خواهد بود.

هر حکومت و دولتی هنگام مواجهه با دشمن، در صورتی که از مقبولیت و پایگاه اجتماعی قوی مردمی برخوردار باشد، با تکیه بر نیروی مردمی خود تأثیرات زیادی در نظام بین‏الملل خواهد داشت و از تضییع حقوق ملّت خود توسط قدرتهای جهانی جلوگیری خواهد نمود و حامیان واقعی این حکومت که بقای آن را تضمین‏کننده منافع مادی و معنوی خویش می‏دانند از آن پاسداری می‏کنند.

عکس این قضیه نیز صادق است؛ یعنی هرگاه حکومت‏ها با مردم خویش در ستیز باشند و پایگاه مردمی نداشته باشند، در نهایت برای حفظ خویش از زوال و نابودی، به قدرتهای خارجی و کسانی که در واقع، دشمن استقلال و عزت ملت‏ها هستند تکیه می‏کنند.

نمونه این نوع حکومت‏ها در تاریخ و به‏ویژه در تاریخ معاصر فراوان است.

اجرای صحیح و خوب هر قانون، بخشی از درستی، سلامت و ارزش آن به‏شمار می‏رود.

قوانین شایسته در صورتی تأثیر مثبت خواهند داشت که توسط مجریانی شایسته و دلسوز اجرا گردند.

در صورتی که مجریان قوانین، نهادها و سازمانهای دولتی و کارگزاران دولت به صرف استخدام و با تکیه بر قوانین استخدامی، سعی در کارشکنی، کم‏کاری، نخوت‏فروشی و رشوه‏خواری داشته باشند؛ بدیهی است که قانون، قانونگذار و کل نظام را زیر سؤال می‏برند و زمینه دخالت بیگانگان را فراهم می‏کنند.

ازاین‏رو، توانمندی و اقتدار حکومت‏ها در گرو تقویت نظارت و کنترل است؛ به‏گونه‏ای که می‏توان گفت که هر جا حکومت مقتدری یافت شود، بی‏تردید، اقتدارش، ناشی از توجه ویژه به کنترل و نظارت است.

پس بدون نظارت و کنترل، فساد به‏وجود می‏آید و در نتیجه باعث تزلزل دولت‏ها می‏شود.

در یک جمع‏بندی می‏توان گفت که نظارت، فواید و مزایای زیر را برای جامعه و حکومت به‏دنبال دارد: 1- میزان سلامت و یا بیماری دستگاه و فعالیت‏ها را مشخص نموده، حاکمان را در جهت رفع بیماری و افزایش ضریب سلامت حکومت، یاری می‏رساند؛ 2- توان واحدهای مختلف را در انجام کارها بالا می‏برد.

در واقع نظارت بهترین وسیله برای افزایش انگیزش واحدهای مختلف حکومت است؛ 3- مقدار پیشرفت عملیات و فاصله آن را تا هدف روشن می‏نماید.

به عبارت دیگر، نظارت می‏تواند مقیاسی باشد تا پیشرفت کارها و میزان فاصله عملیات انجام‏شده تا رسیدن به هدف مطلوب را روشن سازد؛ 4- موجب زدودن بدی‏ها و رشددادن خوبی‏ها می‏شود (آیین تنبیه و تشویق)؛ 5- باعث بهبود ارتباط حسنه بین کارگزاران و کارکنان می‏شود؛ 6- موجب ارتقای بینش کارگزاران نسبت به مسؤولیتشان می‏شود تا کارگزاران، مسؤولیت و مدیریت خود را طعمه و شکاری به‏چنگ‏آمده ندانند؛ 7- باعث دقت و سرعت در کار می‏شود؛ 8- از دست‏اندازی ارکان حکومتی به حقوق مردم، جلوگیری کرده، موجب افزایش اعتماد مردم به مسؤولان می‏گردد؛ 9- موجب بروز مقتدرانه حاکمیت در عرصه بین‏المللی خواهد شد.

تأکید فراوان اسلام بر موضوع نظارت، به‏دلیل همین آثار سازنده ناشی از آن است تا قدرت کسانی که در رأس امور قرار دارند همواره مهار گردد.

ساز و کارهای نظارت‏ ساز و کارهای مختلفی برای اعمال نظارت وجود دارد.

اندیشمندان حقوق، علوم سیاسی، مدیریت و جامعه‏شناسان برای نظارت، اقسامی ذکر کرده‏اند.

در یک تقسیم‏بندی کلی، نظارت به دو قسم نظارت بیرونی و نظارت درونی تقسیم می‏شود که در این نوشتار به بحث نظارت بیرونی خواهیم پرداخت.

در کتابهای حقوقی، تعریفی از واژه نظارت بیرونی ارائه نشده است، اما از مجموع مطالبی که درباره نظارت بیرونی وجود دارد، می‏توان آن را چنین تعریف نمود: نظارت بیرونی، نظارتی است که از خارج از وجود فرد، بر وی تحمیل می‏شود.

بر اساس این تعریف، تمام ساز و کارهای بیرونی و خارج از شخص حاکم و کارگزار که به نظارت بر رفتار وی می‏پردازند، نظارت بیرونی نامیده می‏شوند.

یکی از سنت‏های ثابت الهی، نظارت کامل، دقیق و مداوم بر رفتار، اعمال و حتی نیات انسانها و بازرسی و ارزیابی آنهاست.

بر اساس آیات متعدد قرآن، نظارت بیرونی بر اعمال و رفتار انسان، تنها به خداوند متعال ختم نمی‏شود، بلکه علاوه بر ذات مقدس پروردگار، پیامبران و امامان معصوم (نساء (4): 42 41)، فرشتگان (ق (50): 18 17)، اعضای بدن انسان (نور (24): 24) و زمین (زلزال (99): 5 1) نیز ناظر بر اعمال انسان هستند.

ازاین‏رو، به پیامبر (ص) می‏فرماید: «بگو: عمل کنید، خدا و پیامبرش و مؤمنان، اعمال شما را خواهند دید و شما به نزد دانای نهان و آشکار، بازگردانده می‏شوید و او از اعمالتان، آگاهتان خواهد کرد» (توبه (9): 105).

نظارت و کنترل بیرونی، به شیوه‏ های مختلفی صورت می‏گیرد 1- نظارت مردم بر سیستم‏ نظارت، گاهی رسمی و حکومتی است که از درون حاکمیت بر آن صورت می‏پذیرد[4] و گاهی غیر رسمی؛ یعنی نظارتی که همه افراد جامعه در آن مشارکت می‏کنند (ترابی، 123: 1341).

این نظارت را نظارت مردمی و عمومی می‏نامیم.

در اسلام، نظارت مردمی بر سیستم، به اشکال مختلف صورت می‏پذیرد: 1- 1- نصیحت حاکمان و کارگزاران‏ یکی از شیوه‏های نظارت غیر رسمی و عمومی، نصیحت حاکمان است.

نصیحت در لغت به‏معنای خیرخواهی است و در اصطلاح به‏معنای ارشاد به‏سوی مصالح است (ابن منظور، 1996 م، ج 616: 2).

بر اساس نگرش اسلامی، یکی از پایه‏های مدیریت و سیاست اجتماع، نصیحت و خیرخواهی متقابل حکومت و مردم است.

از آنجا که مردم داور بی‏طرف و ناقد منصفی هستند، یکی از وظایف امت در راستای بهبودبخشیدن به مدیریت جامعه و حفظ انتظام آن و در مقام ارزیابی اعمال حکومت، نصیحت به ائمه مسلمین است که یکی از شیوه‏های مطلوب و مؤثر برای گوشزدنمودن خطاها و انحرافات و رفع نواقص دولت دانسته شده است.

عبارت «النصیحة لأئمة المسلمین» یک تعبیر ریشه‏دار و پرسابقه است که در روایات متعددی بر آن تأکید شده است.

سرچشمه این عنوان به سخنرانی پیامبر اکرم (ص) بر می‏گردد که در حجة الوداع و در مسجد خیف مطرح فرمودند و پس از آن، در بیانات ائمه (علیهم السلام) به‏عنوان یکی از مسؤولیت‏های امت اسلامی مورد تأکید قرار گرفت.

محدثان شیعه نیز در جوامع روایی خویش، فصلی را به این عنوان اختصاص داده‏اند.

[5] امیرالمؤمنین (ع) درباره نقش مردم در نصیحت حاکم اسلامی می‏فرماید: «ای مردم! مرا بر شما و شما را بر من حقّی واجب شده است؛ حق شما بر من، آن است که از خیرخواهی شما دریغ نورزم و بیت‏المال را میان شما عادلانه تقسیم کنم و شما را آموزش دهم تا بی‏سواد و نادان نباشید و شما را تربیت کنم تا راه و رسم زندگی را بدانید.

اما حق من بر شما این است که به بیعت با من وفادار باشید و در آشکار و نهان، برایم خیرخواهی کنید.

هرگاه شما را فراخواندم، اجابت نمایید و اگر فرمان دادم، اطاعت کنید» (نهج البلاغه، خطبه 34).

بر اساس این بیان علوی، نصیحت و خیرخواهی مردم نسبت به حاکم، حق حاکم است و کوتاهی مردم در این باره، ظلم به حاکم اسلامی است و از آن جهت که حکومت به خود مردم تعلق دارد و باید با مشارکت آنها اداره شود، منع از نصیحت و جلوگیری از ابراز آن، تجاوز به حق مردم تلقی می‏شود.

1- 2- انتقاد[6] از حاکمان و کارگزاران‏ یکی دیگر از راه‏های اعمال نظارت مردم بر سیستم، انتقاد از حاکمان و کارگزاران است.

نقد و انتقاد در لغت به‏معنای جداکردن ناخالص از خالص و سره از ناسره است.

چنانچه جوهری، در صحاح می‏گوید: «نقدت الدراهم و انتقدتها، إذا أخرجت منها الزیف .

و ناقدتَ فلاناً، إذا ناقشتَه فی‏الأمر» (الجوهری، 1407 (1987 م)، ج 544: 2).

پس درهم‏های ناخالص را از مجموعه آن جداکردن، انتقادِ درهم‏هاست و نقد کسی، به‏معنای مناقشه‏کردن با او درباره چیزی است.

انتقاد و اعتراض در نظام اسلامی، با اینکه از حقوق و آزادی‏های شهروندان به‏شمار می‏آید، جنبه تکلیفی هم دارد.

بنابراین، مردم موظف به طرح انتقاد و اعتراض می‏باشند.

حضرت امیرالمؤمنین (ع) به‏صراحت خطاب به مردم می‏فرماید: «با من آن چنانکه با پادشاهان سرکش سخن می‏گویند، حرف نزنید و چنانکه از آدمهای خشمگین، کناره می‏گیرند، دوری نجویید.

با ظاهرسازی با من رفتار نکنید و گمان مبرید که اگر حقّی به من پیشنهاد دهید بر من گران آید یا در پی بزرگ‏نشان‏دادن خویشم؛ زیرا کسی که شنیدن حق یا عرضه‏شدن عدالت بر او مشکل باشد، عمل‏کردن به آن، برای او دشوارتر خواهد بود.

پس، از گفتن حق، یا مشورت در عدالت خودداری نکنید؛ زیرا خود را برتر از آنکه اشتباه کنم و از آن ایمن باشم، نمی‏دانم؛ مگر آنکه خداوند مرا حفظ فرماید» (نهج البلاغه، خطبه 216).

حال آنکه می‏دانیم آن حضرت، به دلیل عصمت مبرا از خطا می‏باشد؛ لکن می‏خواهد با این سخن، امت را به خرده‏گیری از خویش تشویق نماید تا این کار، در تعامل با حاکمان غیر معصوم متداول گردد؛ چنانکه خطاب به مالک اشتر می‏نویسد: «مردم تو را همان‏گونه زیر نظر دارند که تو کارگزاران پیش از خود را زیر نظر داشتی و همان چیزی را در مورد تو می‏گویند که تو نسبت به آنان می‏گفتی .

و هرگاه مردم به تو بدگمان شدند، آشکارا عذر خویش را با آنان در میان بگذار و با این کار از بدگمانی نجاتشان بده که این کار، ریاضتی برای خودسازی تو و مهربانی نسبت به شهروندان است؛ چون عذرخواهی و توضیح در مورد اقدامات و سیاست‏های حاکم، آنان را به حق وا می‏دارد» (همان، نامه 53).

در این‏جا گفتار حضرت، اشاره به یک «قانون طبیعی» در جامعه دارد که «کردار و هدف‏گیری شخصیت‏ها، چه بخواهند و چه نخواهند به‏وسیله زبان و قلم نقادان حساب‏گر جامعه، دیر یا زود منعکس خواهد گشت.

اگر فرعون و فرعون‏صفتان تاریخ می‏دانستند که تبهکاری‏های آنان، پس از گذشت هزاران سال، چنان بازگو خواهد گشت که در دوران زندگی آنان به‏وسیله موسی (ع) و موسی‏منشان منعکس می‏گشت، خودکشی را بر تنفس شرم‏آور در این دنیا ترجیح می‏دادند.

ولی چه می‏توان کرد که انواعی از تخدیرها و مستی‏ها، مغز سالم برای آنان باقی نگذاشته است» (جعفری، بی‏تا: 190).

بر این اساس بود که امام خمینی (قدس سره) بارها بر «ضرورت انتقاد» و «نقش مهم دقت و مراقبت مردم بر رفتار مسؤولان» تأکید می‏فرمودند: «انتقاد برای ساختن، برای اصلاح امور لازم است» (امام خمینی، 1370، ج 236: 14)؛ «انتقادها باید باشد؛ زیرا تا انتقاد نشود، اصلاح نمی‏شود .

چون سرتاپای انسان عیب است و باید این عیب‏ها را انتقاد کرد تا جامعه اصلاح شود» (همان: 259)؛ «آن روزی که دیدند انحراف در مجلس پیدا شد، انحراف از حیث قدرت‏طلبی و از حیث مال‏طلبی در کشور، در وزیرها، در رییس‏جمهور پیدا شد، باید جلویش را بگیرند.

مردم باید مواظب شما باشند و مواظب همه اینها باشند» (همان، ج 30: 16).

ایشان بارها در بیانات خود، از مسؤولیت عمومی همگان در نظام اسلامی سخن به میان می‏آوردند: «همه ما مسؤولیم؛ نه مسؤول برای کار خودمان، [بلکه‏] مسؤول کارهای دیگران هم هستیم.

مسؤولیت من هم گردن شماست.

مسؤولیت شما هم گردن من است، اگر من پایم را کج گذاشتم، شما مسؤولید، اگر نگویید که چرا پایت را کج گذاشتی، باید هجوم کنید، نهی کنید که چرا؟» (همان، ج 47: 8).

بنابراین، انتقاد، حرکتی است اصلاح‏گرانه، با قصد پالایش و زنگارزدایی و نجات حق از نفوذ باطل در حریم آن، برگرداندن طبیعت شخص و یا امری از آمیختگی به ناخالصی و غش، به سوی خلوص و فطرت ناب، حضور مستمر مؤمنان در صحنه و نقد و ارزیابی مستمر نسبت به هم و به‏ویژه از ارکان و عاملان حکومت، در حال صلاح نگه‏داشتن نیک‏فطرتان و پاک‏نهادانِ پندپذیر و ساقطنمودن یا کنترل و یا بی‏اعتبارساختن سست‏نهادان فرعون‏منش؛ امّا انتقادنکردن بی‏تفاوتی نسبت به امور جامعه و اجتماع و حاکمان، میدان را برای عناصر بدخواه دین و دنیای مردم و پیروان خط شیطان، خالی نگاه خواهد داشت.

1- 3- امر به‏معروف و نهی از منکر یکی دیگر از شیوه‏های اعمال نظارت غیر رسمی، امر به‏معروف و نهی از منکر است.

امر به‏معروف و نهی از منکر از احکام ضروری اسلام است که در نصوص دینی، مورد تأکید فراوان قرار گرفته است.

در فرهنگ اسلامی، همگان نسبت به سعادتمندی دیگران، متعهد شمرده می‏شوند.

ازاین‏رو، وظیفه امر به‏معروف و نهی از منکر بر دوش همه، نهاده شده است.

قرآن کریم می‏فرماید: «شما بهترین امتی بودید که به‏سود انسانها آفریده شده‏اند؛ (چرا که) امر به‏معروف و نهی از منکر می‏کنید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب، (به چنین برنامه و آیین درخشانی) ایمان آورند، برای آنها بهتر است! (ولی تنها) عده کمی از آنها با ایمانند و بیشتر آنها فاسقند، (و خارج از اطاعت پروردگار)» (آل عمران (3): 110).

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‏نویسد: «معنای آیه، این می‏شود که شما گروه مسلمانان، بهترین امتی هستید که خدای تعالی آن را برای مردم و برای هدایت مردم پدید آورده است؛ چون شما مسلمانان، همگی ایمان به خدا دارید و دو تا از فریضه‏های دینی‏ خود؛ یعنی امر به‏ معروف و نهی از منکر را انجام می‏دهید.

معلوم است که کلیت و گستردگی این شرافت بر امت اسلام، از این جهت است که بعضی از افرادش متصف به حقیقت ایمان و قائم به حق امر به‏معروف و نهی از منکرند» (طباطبایی، 1417 ق، ج 431: 4).

همچنین خداوند متعال در آیه دیگری نیز این اصل مهم اسلامی را گوشزد می‏نماید و مردان و زنان با ایمان را متصف به این صفات می‏نامد: «مردان و زنان با ایمان، ولی (و یار و یاور) یکدیگرند؛ امر به‏معروف و نهی از منکر می‏کنند؛ نماز را برپا می‏دارند و زکات را می‏پردازند و خدا و رسولش را اطاعت می‏کنند.

به‏زودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرار می‏دهد.

خداوند توانا و حکیم است» (توبه (9): 71).

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‏نویسد: «بعد از آن تذکر و بیان حال منافقین، اینک حال عامه مؤمنین را بیان می‏کند و می‏فرماید: مردان و زنان با ایمان، اولیای یکدیگرند» تا منافقین بدانند که نقطه مقابل ایشان، مؤمنین هستند که مردان و زنانشان با همه کثرت و پراکندگی، همه در حکم یک تن واحدند و به همین جهت بعضی از ایشان امور بعضی دیگر را عهده‏دار می‏شوند و به همین جهت است که هر کدام، دیگری را به معروف امر می‏کند و از منکر نهی می‏نماید.

آری، به‏خاطر ولایت‏داشتن ایشان در امور یکدیگر است- آن هم ولایتی که تا کوچک‏ترین افراد اجتماع راه دارد- که به خود اجازه می‏دهند، هر یک، دیگری را به معروف وا داشته و از منکر باز بدارد» (طباطبایی، 1417 ق، ج 349: 10).

امر به‏ معروف و نهی از منکر در روایات نیز از جایگاه ممتازی برخوردار است.

حضر امام موسی کاظم (ع) از حضرت علی (ع) نقل فرمود که پیامبر (ص) فرمود: «قومی که امر به‏معروف و نهی از منکر نکنند، قوم بدی هستند.

کسانی که آمران به معروف و ناهیان از منکر را مورد تهمت قرار دهند، بد مردمانی هستند.

بدند کسانی که برای خدای متعال به عدل قیام نکنند .

» (الراوندی، 154 153: 1377).

حضرت علی (ع) در این‏باره می‏فرماید: «و تمام کارهای نیکو و جهاد در راه خدا، در برابر امر به‏معروف و نهی از منکر، چونان قطره‏ای در دریای موّاج و پهناور است.

امر به‏معروف و نهی از منکر، نه اجلی را نزدیک می‏کند و نه از مقدار روزی می‏کاهد.

از همه اینها برتر، گفتن سخن حق در پیش روی حاکمی ستمکار است» (نهج البلاغه، حکمت 374).

از عبارت پایانی این فراز از سخنان ارزشمند امام علی (ع) فهمیده می‏شود که حاکمان در معرض این نظارت همگانی قرار دارند.

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز به این دو اصل مترقی اسلام، تصریح شده و زوایای امر به‏معروف و نهی از منکر را بیان نموده است (قانون اساسی، اصل 8).

بنابراین، امر به‏معروف و نهی از منکر، نوعی نظارت همگانی است که اسلام، تأکید فراوانی نسبت به آن دارد و بی‏توجهی به آن و میدان‏ندادن برای طرح آن، ممکن است آثار زیانباری برای نظام اسلامی داشته باشد؛ زیرا وقتی انتقاد و امر و نهی مردمی به‏ثمر ننشیند ممکن است راههای منفی و قهرآمیزتر جای آن را بگیرد که قطعاً به صلاح ثبات و امنیت نظام اسلامی نخواهد بود.

1- 4- زمینه‏ های اثربخشی نظارت مردمی بر سیستم‏ اکنون پس از بیان نظارت مردمی و نیز نقش تعیین‏کننده و مهم مردم در حکومت اسلامی، به زمینه‏های لازم برای ایفای این نقش می‏پردازیم: الف- اهتمام حاکمان به استفاده از نظرات صاحب‏نظران‏ قدرت در نظام اسلامی، همواره به‏صورت اعمال نظر جمعی و بر اساس مشورت است.

ازاین‏رو، شورا یکی از مفاهیم بنیادین در فرهنگ اسلامی است که نقش و کارکرد بسیار مؤثر آن در امر حکومت و اداره جامعه به‏صراحت پذیرفته شده است.

خداوند متعال به پیامبرش دستور می‏دهد تا با مردم مشورت نماید: « (ای پیامبر) در کارها با آنان (مردم) مشورت کن» (آل عمران (3): 159).

شورا بارزترین مظهر همکاری برای رسیدن و دستیابی به شناخت حق و یافتن بهترین راه حل مشکلات و مسائل مهم اجتماعی است؛ زیرا در نتیجه تضارب آراء و تعامل افکار و اندیشه‏ها که به‏منظور گشودن گره دشواری‏های گوناگون جامعه صورت می‏گیرد، بهترین نظر و صائب‏ترین رأی، برگزیده می‏شود و در پی آن، صلاح و فلاح جامعه در حد نسبتاً بالایی تأمین می‏گردد.

بنابراین، حاکم اسلامی باید به سراغ مردم رفته، از درک و شعور اجتماعی آنها استفاده کند و آنان را به ارائه نظراتشان فرا خواند.

سیره پیامبر اکرم (ص) چنین بوده است که در مواقع حساس و برای تصمیمات خطیر از مردم نظرخواهی می‏کرد و گاه در مقام اجرا، نظر آنها را بر نظر خود مقدم می‏کرده است.

حضرت امیر (ع) نیز اصحاب خود را دعوت به اظهار نظر می‏کرد و از آنها می‏خواست که با «نصیحت صادقانه» وی را کمک کنند.

«پس مرا، با خیرخواهی خالصانه و سالم از هر گونه شک و تردید، یاری کنید» (نهج البلاغه، خطبه 118).

ب- رفع موانع ارتباطی میان مردم و حاکمان‏ به‏ طور طبیعی برای طرح نصیحت نزد حاکم، باید دسترسی به او امکان‏پذیر باشد تا ناصح بتواند بدون مانعی، نزد حاکم حاضر شده، خواسته‏ هایش را بیان نماید.

به‏وجودآوردن چنین شرایطی نیز از وظایف زمامدار است.

حضرت علی (ع) در این باره به قثم بن عباس، فرماندار شهر مکّه فرمودند: «در بامداد و شامگاه در یک مجلس عمومی با مردم بنشین.

آنان که پرسش‏های دینی دارند با فتواها آشنایشان بگردان و ناآگاه را آموزش ده و با دانشمندان به گفت وگو بپرداز.

جز زبانت چیز دیگری پیام‏رسانت با مردم نباشد و جز چهره‏ات دربانی وجود نداشته باشد» (نهج البلاغه، نامه 67).

ج- ایجاد فرصت برای کسب اطلاع و گزارش از وضعیت جامعه‏ برای آنکه مردم نسبت به انتقاد از حکومت در جهت تداوم و توسعه آن احساس مسؤولیتی داشته باشند، نخست حاکم باید زمینه آن را فراهم نماید.

امیر مؤمنان علی (ع) می‏فرماید: «هیچ‏گاه خود را فراوان از مردم پنهان مدار که پنهان‏بودن رهبران، نمونه‏ای از تنگ‏خویی و کم اطّلاعی در امور جامعه می‏باشد.

نهان‏شدن از رعیّت، زمامداران را از دانستن آنچه بر آنان پوشیده است باز می‏دارد.

پس کار بزرگ، اندک و کار اندک، بزرگ جلوه می‏کند.

زیبا، زشت و زشت، زیبا می‏نماید و باطل به لباس حق در می‏آید.

همانا زمامدار، آنچه را که مردم از او پوشیده دارند نمی‏داند و حق را نیز نشانه‏ای نباشد تا با آن، راست از دروغ شناخته شود .

و تو به هر حال یکی از آن دو نفر می‏باشی: یا خود را برای جانبازی در راه حق آماده کرده‏ای که در این حال، نسبت به حقّ واجبی که باید بپردازی یا کار نیکی که باید انجام دهی، ترسی نداری! پس چرا خود را پنهان می‏داری؟ و یا مردی بخیل و تنگ‏نظری که در این صورت نیز مردم چون تو را بنگرند، مأیوس شده از درخواست‏کردن بازمانند؛ با اینکه بسیاری از نیازمندی‏های مردم، رنجی‏ برای تو نخواهد داشت، که شکایت از ستم دارند یا خواستار عدالتند یا در خرید و فروش خواهان انصافند .

» (همان، نامه 53).

در حکومت امیرالمؤمنین (ع)، مرکزی احداث شد که مردم برای دادخواهی به آنجا مراجعه می‏کردند.

آن حضرت، خانه‏ای را در مدینه به این کار اختصاص داد و نام آن را «بیت‏المظالم» نهاد و به مردم دستور داد که شکایات و تظلمات خود را در نامه‏ای بنویسند و در آن بیندازند (شریف القرشی، 1394 ق: 418).

ایشان همچنین در نامه‏ای خطاب به فرمانداران و مأموران مالیات که سپاه اسلام از حوزه مأموریت آنان می‏گذشت، به آنان چنین متذکر شدند: «پس از یاد خدا و درود، همانا من سپاهیانی فرستادم که به خواست خدا بر شما خواهند گذشت و آنچه خدا بر آنان واجب کرده است را به ایشان سفارش کرده‏ام و بر آزارنرساندن به دیگران و پرهیز از هرگونه شرارتی تأکید کرده‏ام و من نزد شما و هم‏پیمانان شما از آزاررساندن سپاهیان به مردم مبرا هستم (زیرا هم آنان را سفارش نموده‏ام و هم شما را آگاه کرده‏ام)، مگر آنکه گرسنگی، سربازی را ناچار گرداند و برای رفع گرسنگی، چاره‏ای جز آن نداشته باشد.

پس کسی را که دست به ستمکاری زند، کیفر کنید و دست افراد سبک‏مغز خود را از زیان‏رساندن به لشگریان و زحمت‏دادن آنها، جز در آنچه استثنا کردم، باز دارید.

من پشت سر سپاه در حرکتم.

شکایت‏های خود را به من رسانید و در اموری که لشگریان بر شما چیره شده‏اند که قدرت دفع آن را جز با کمک خدا و من ندارید، به من مراجعه کنید که با کمک خداوند آن را بر طرف خواهم کرد.

ان‏شاءالله» (نهج البلاغه، نامه 60).

د- ایجاد فضای آزاد فضای مجلس زمامدار، باید آکنده از صفا و صمیمیت باشد تا افراد دردمند یا ناصح و منتقد، به‏راحتی مطالب خود را مطرح کنند.

حضرت امیر، خطاب به مالک اشتر فرمود: «و در مجلس عمومی با آنان بنشین و در برابر خدایی که تو را آفریده است، فروتن باش و سربازان و یاران و نگهبانان خود را از سر راهشان دور کن تا سخنگوی آنان، بدون اضطراب در سخن‏گفتن، با تو گفت وگو کند.

من از رسول خدا (ص) بارها شنیده‏ام که می‏فرمود: ملّتی که حق ناتوانان را از زورمندان، بی اضطراب و بهانه‏ای باز نستاند، رستگار نخواهد شد .

» (همان، نامه 53).

بنابراین، ایجاد فضای باز بحث و گفت وگو از وظایف حاکم اسلامی است.

- تحمل و سعه صدر وقتی که مردم به حضور حاکم راه یافتند و در فضای صمیمی به نصیحت و انتقاد پرداختند، طبیعی است که برخی از شنیده‏ها بر حاکم سنگینی کند و بر ذائقه او تلخ باشد.

در این‏جا حاکم باید از سرمایه «سعه صدر» برخوردار باشد تا قدرت شنیدن حرفهای مخالف را داشته باشد و تحمل خود را از دست ندهد.

حضرت امیر خطاب به مالک اشتر فرمود: «پس، درشتی و سخنان ناهموار آنان را بر خود هموار کن و تنگ‏خویی و خودبزرگ‏بینی را از خود دور ساز» (همان).

و- جذب خیرخواهان و دفع چاپلوسان‏ یکی دیگر از مسؤولیت‏های حاکم اسلامی این است که زمینه‏ای فراهم آورد تا پرهیزگاران و راست‏گویان با وی در ارتباط باشند و متملقان و چاپلوسان از او و دستگاه حکومتی کنار زده شوند.

حضرت علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر می‏نویسد: «تا می‏توانی با پرهیزگاران و راستگویان بپیوند و آنان را چنان پرورش ده که تو را فراوان نستایند و تو را برای اعمال زشتی که انجام نداده‏ای تشویق نکنند، که ستایش بی‏اندازه، خودپسندی می‏آورد و انسان را به سرکشی وا می‏دارد» (همان).

بنابراین، بر اساس اطلاق آیات و روایات، حاکم اسلامی باید نصایح را بشنود و به رهنمودهای نیکو، عمل کند.

امیرالمؤمنین در این‏باره می‏فرماید: «نافرمانی از دستور نصیحت‏کننده مهربان، دانا و با تجربه، مایه حسرت و سرگردانی و سرانجامش پشیمانی است» (همان، خطبه 35).

ز- اثربخشی قاطع به نظارتها امام علی (ع) در نامه‏ای به زیاد بن ابیه (جانشین فرماندار بصره) فرمودند: «به‏راستی به خدا سوگند می‏خورم، اگر به من گزارش کنند که در اموال عمومی خیانت کردی؛ کم یا زیاد، چنان بر تو سخت گیرم که کم‏بهره شده، در هزینه عیال، درمانده و خوار و سرگردان شوی» (همان، نامه 20).

2- نظارت حاکمیت بر سیستم‏ یکی دیگر از ساز و کارهای نظارت، نظارت درون‏سیستمی است؛ یعنی نظارت حاکم بر کارگزاران و مدیران بر زیردستان.

این نوع نظارت نیز به شیوه‏های گوناگونی انجام می‏پذیرد.

در ادامه به برخی از آنها اشاره می‏گردد: الف- نظارت مستقیم و آشکار حاکم بر مسؤولان‏ نظارت مستقیم و آشکار، آن است که مدیر، بدون هیچ‏گونه واسطه‏ای بر کار دستگاه‏ها و نوع فعالیت‏ها ناظر باشد.

از ریزترین تا درشت‏ترین مسائل را کنترل کند و شخصاً مراحل گوناگون نظارت را بپیماید.

به بیان دیگر، نظارت مستقیم در موردی است که فرد، به‏طور مستقیم و بدون واسطه، افراد را از کج‏روی و انحراف باز دارد.

در نظام اداری، مدیر توانا کسی است که بر تمام کارها، نظارت و اشراف داشته باشد.

در اسلام، نظارت مستقیم و آشکار بر کارگزاران از جایگاه ویژه‏ای برخوردار است و پیشوایان معصوم، همواره بر این نوع نظارت تأکید داشته‏اند.

حضرت علی (ع) علاوه بر اینکه خودشان نظارت مستقیم و آشکاری بر کارگزاران داشتند، همواره درباره نظارت مستقیم مدیران و کارگزاران بر زیردستان تأکید می‏ورزیدند.

با مطالعه منابع دینی و روایی درمی‏یابیم که تلاش امام در این میدان، بسیار گسترده و همراه با دقت، تیزبینی، قاطعیت و جدّیت بود.

حضرت، همواره می‏کوشید که همه اجزای دولت و دست‏اندرکاران امور، بر محور حق حرکت کنند و از چارچوب حکومت اسلامی خارج نشوند.

اعمال نظارت مستقیم در حکومت امیرالمؤمنین (ع) به شیوه‏های گوناگونی صورت می‏گرفت که در ادامه، به برخی از آنها اشاره می‏شود: ب- نظارت مستقیم در مرکز حکومت‏ نظارت مستقیم در مرکز حکومت و هر جا که امام شخصاً حضور می‏داشت، به‏طور طبیعی از سوی آن حضرت انجام می‏گرفت.

ایشان از نزدیک بر حسن اجرای امور اشراف کامل داشتند؛ چنانکه امام (ع) سه جنگ دوران حکومت خویش را فرماندهی کرد و به‏طور مستقیم بر حسن اجرای نبرد، نظارت دقیق داشت.

در خطبه 106 نهج‏البلاغه به چنین نظارتی در جریان نبرد صفین اشاره شده است.

همچنین در روایتی می‏خوانیم: «علی (ع) در میان بازارها عبور می‏کرد و کسانی را که در معامله با مسلمانان کم‏فروشی می‏کردند یا آنان را فریب می‏دادند (غش در معامله می‏کردند) با تازیانه‏ای که در دست داشت، مجازات می‏کرد.

اصبغ می‏گوید: روزی به حضرت عرض کردم: ای امیر مؤمنان! من جای شما این کار را انجام می‏دهم.

شما در منزل خود بنشینید.

امام فرمود: ای اصبغ! (با این سخن) خیر مرا نخواستی» (المغربی، بی‏تا، ج 538: 2).

این نمونه و نمونه‏های دیگر، همگی حاکی از لزوم مباشرت و نظارت مستقیم شخص حاکم اسلامی در برخی از کارهای مهم و جاری دولت اسلامی می‏باشد.

ج- نظارت مستقیم به‏وسیله شبکه بازرسان دولتی‏ امام (ع) برای مجموعه دولت خویش نیز، شبکه بازرسی و کنترل ایجاد کرده بود و بازرسان دولتی، شبانه روز در سراسر میهن اسلامی به‏طور آشکار به کنترل امور می‏پرداختند و نتیجه بررسی‏های خود را کتبی یا شفاهی به اطلاع امام می‏رساندند.

کارگزاران نیز به‏خوبی می‏دانستند که عملکرد آنان از دید بازرسان مخفی نمی‏ماند و به‏طور مستمر به مرکز گزارش می‏شود.

چنین کاری به تناسب موضوع، حجم و اهمیت سوژه، بیشتر به شکل انفرادی و گاهی نیز به‏صورت گروهی انجام می‏گرفت؛ چنانکه امام به مالک بن کعب ارحبی (والی عین‏التمر) مأموریت داد که با مأموران تحت امر خود، منطقه وسیعی را بازرسی کند: «اما بعد، کسی را به‏جانشینی خویش بگمار و با گروهی از همکارانت به سوی منطقه «کوره السواد» حرکت کن و عملکرد کارگزاران را، از دجله و عذیب تا بهقباذات، پرسش و بررسی کن و حساب و کتاب آنها را به‏طور دقیق به انجام رسان.

در این مأموریت که خدا به تو سپرده است، به فرمان او باش و بدان که اعمال آدمیزاد برای خودش محفوظ است و در ازای آن پاداش می‏گیرد.

بنابراین، راستی و نیکی را پیشه کن- خدا با ما و شما به‏نیکی رفتار کند!- و در مأموریتی که به انجام می‏رسانی، راستی و درستی‏ات را به ما نشان بده.

والسلام» (محمودی، 1968 م، ج 25: 5).

د- نظارت مستقیم با حسابرسی از مدیران‏ نوع دیگر از نظارت مستقیم و آشکار، حسابرسی و گرفتن گزارش کار از مدیران است.

این کار نیز به‏طور مرتب انجام می‏گرفت و امام از این طریق بر عملکرد آنان اشراف و اطلاع داشت.

این کار به صورت عمومی و به‏سهولت انجام می‏شد.

چنانچه برخی از کارگزاران در این امر سهل‏انگاری می‏کردند، با واکنش سریع امام مواجه می‏شدند.

نامه امام (ع) به یزید بن قیس ارحبی، گویای این حقیقت است: «اما بعد، تو در ارسال اموال مالیاتی کوتاهی کرده‏ای.

سبب این کار بر من پوشیده است.

چاره‏ای نیست جز اینکه تو را به تقوای الهی سفارش کنم و از اینکه با خیانت به مسلمانان، پاداشت را تباه سازی و جهاد خویش را بر باد دهی، تو را پرهیز می‏دهم.

بنابراین، از خدا پروا کن؛ خویشتن را از آلوده‏شدن به حرام منزه دار.

راه بازخواست و نکوهش مرا بر خود ببند.

احترام مسلمانان را نگه دار و به پناه‏جویان مملکت اسلامی ستم روا مدار» (همان: 14 13).

هم‏چنین به امام گزارش رسید که نعمان بن عجلان (والی بحرین) در فرستادن اموال بیت‏المال به مرکز کوتاهی ورزیده است؛ گویا قصد خیانت دارد.

امام (ع) با فرستادن نامه‏ای این چنین او را توبیخ می‏کند: «اما بعد، هر کسی امانت را خوار شمارد و میل به خیانت کند و جان و آیین خود را مهذّب نسازد، خویشتن را در سرای دنیا تباه ساخته است و آنچه را در آن سرا، به‏دست خواهد آورد، تلخ‏تر، بادوام‏تر، سخت‏تر و طولانی‏تر است.

ازاین‏رو، از خدا بترس، تو از قبیله شایسته‏ای نسب می‏بری.

پس این گمان نیکو را در حق خویش پاس بدار» (همان: 16).

امام علی (ع) یکی از بازرسان را برای حسابرسی به‏سوی یکی از والیان گسیل نمود، ولی او نسبت به فرستاده امام (ع) بی‏حرمتی کرد و اجازه نداد که مأموریتش را انجام دهد.

امام پس از آگاهی از این موضوع، در نامه شدیداللحنی به او نوشت: «اما بعد، تو به فرستاده من دشنام داده‏ای و او را رنجانده‏ای.

همچنین، به من خبر رسیده است که تو خود را با انواع عطرها و روغن‏های فراوان بخور می‏دهی و غذاهای رنگارنگ می‏خوری؛ بر فراز منبر چونان راستان سخن می‏رانی و چون فرود می‏آیی، کار اباحی‏گران می‏کنی! اگر تو چنان باشی که گزارش داده‏اند، خویشتن را باخته‏ای و به دأب و روش من خدشه وارد کرده‏ای .

تو هنگامی که در نعمت‏های گردآمده از اشک و آه بیوه‏زن و یتیم غوطه‏وری، چگونه امید داری که خداوند پاداش شایستگان عطایت کند؟ تو را چه می‏شد- مادرت به عزایت بنشیند!- اگر چند صباحی به‏خاطر خدا روزه می‏گرفتی و اندکی از غذایت را به مستمندان صدقه می‏دادی که چنین کاری سیره پیامبران و سنت صالحان است.

خویشتن را اصلاح کن و از گناهت باز گرد و حق خداوند بر خود را ادا نما» (همان: 167).

امام علی (ع) هم خود شخصاً بر امور جاری کشور پهناور اسلامی، نظارت مستقیم داشت و هم به کارگزاران و مدیران توصیه می‏کرد که نظارت مستقیم بر کارها داشته باشند.

ایشان در چند مورد از عهدنامه مالک اشتر، وی را به این اصل مهم سفارش نموده است: «در امور کارمندانت بیندیش .

سپس رفتار کارگزاران را بررسی کن .

و از همکاران نزدیکت سخت مراقبت کن .

سپس در امور نویسندگان و منشیان به‏درستی بیندیش .

در کار آنها (بازرگانان) بیندیش .

و خراج و مالیات را بررسی کن .

پس، از احتکار کالا جلوگیری کن .

» (نهج البلاغه، نامه 53).

ح- نظارت غیر مستقیم و غیر آشکار نظارت غیرمستقیم، به نظارتی گفته می‏شود که افراد، با واسطه، به نظارت جامعه می‏پردازند؛ مانند نویسندگان که با نوشتن مقالات در روزنامه‏ها، از یک سو، مفاهیم اخلاقی را در جهت ممانعت از منکرات در سطح جامعه مطرح می‏سازند و از سوی دیگر، با بیان خطرات انحرافها و کج‏روی ‏ها، منحرفان را به پرهیز از اعمال زشت و ناپسند تشویق می‏کنند (جاسبی، 10 8: 1371).

نظارت غیر مستقیم، آن است که مدیر از طریق عوامل و دستگاه‏های مختلف که به منزله چشم‏های او می‏باشند، کار نظارت بر سازمان را انجام می‏دهد.

او با یک یا چند واسطه که از هر جهت مورد اعتمادش هستند، گزارشهای مثبت و منفی را می‏گیرد و در یک جمع‏بندی کلی، وظایف نظارتی خویش را اعمال می‏کند.

نظارت غیر مستقیم به‏گونه‏های مختلفی انجام می‏پذیرد که به برخی از آنها اشاره می‏کنیم: 1- به‏ کارگماردن ناظران مخفی‏ یکی از شیوه ‏های اعمال نظارت غیر مستقیم، استفاده از ناظران مخفی است.

امیر مؤمنان چنین نظارتی را برای سلامت دولت و کارگزاران ضروری می‏دانست و بدین‏منظور به والیان خویش نیز دستور می‏داد که چنین نیروهایی را در محدوده حکمرانی خویش به‏کار گیرند.

ایشان در مورد چنین نظارتی، به مالک اشتر می‏فرماید: «در کارهای کارمندان کوشش کن و چشم‏هایی (مأمورین مخفی) که دارای خصوصیت صداقت و وفاداری هستند را به‏عنوان بازرس بر آنان بگمار؛ چون بازرسی کارهای آنان‏ در پنهانی، وادارشان می‏کند تا نسبت به امانتداری در برخورد با مردم به‏نرمی رفتار نمایند» (نهج البلاغه، نامه 53).

همان‏گونه که ملاحظه می‏شود، هر کسی صلاحیت بازرس‏بودن را دارا نیست، بلکه بازرسان باید دارای صفات پسندیده‏ای مانند راستگویی، وفاداری و .

باشند و آنچه را که دیده‏اند، گزارش نمایند، نه تحلیل‏های شخصی خود را.

شبکه اطلاعاتی پنهان در حکومت علوی، به‏طور فعال عمل می‏کرد و امام در کمترین زمان لازم، همه اطلاعات مفید را به‏دست می‏آورد.

امام به قُثم بن عباس‏[7] می‏نویسد: «پس از یاد خدا و درود، همانا مأمور اطلاعاتی من در شام (مغرب) به من اطلاع داده است .

» (نهج البلاغه، نامه 33).

عبدالرحمان مسیب فزاری، نیروی اطلاعاتی امام در شام بود که پس از شهادت محمد بن ابی بکر به‏دست نیروهای معاویه، بلافاصله خود را به مرکز رساند و امام را از نزدیک در جریان حوادث قرار داد (امینی، 1397 ق، ج 67: 11).

با توجه به حساسیت بخش بازرسی و با در نظرگرفتن دقت در انتخاب افراد راستگو و با وفا، امام علی (ع) به این حد اکتفا نکرده، به مالک فرمان می‏دهند که چند بازرس را مأمور رسیدگی به یک کارگزار قرار دهد، تا در صورتی‏که همگی آنها خیانت یا فساد را تأیید کردند، حجت بر او تمام شود و بتواند بدون درنگ او را مجازات کند: «و از همکاران نزدیکت سخت مراقبت کن و اگر یکی از آنان دست به خیانت زد و گزارش جاسوسان تو هم، آن خیانت را تأیید کرد، به همین مقدار گواهی قناعت کرده، او را با تازیانه کیفر کن و آنچه از اموال که در اختیار دارد از او بازپس‏گیر.

سپس او را خوار نموده، خیانتکار بشمار و طوق بدنامی به گردنش بیفکن» (نهج البلاغه، نامه 53).

نکته جالب دیگری که در سیستم نظارتی اسلام به چشم می‏خورد، استفاده از پوشش امنیتی است؛ یعنی افرادی با پست سازمانی آشکار به خدمت مشغول بودند و در نهان، اخبار و اطلاعات لازم را به مرکز گزارش می‏دادند.

به‏عنوان نمونه به دو مورد اشاره می‏کنیم: ابوالأسود دوئلی مدتی به‏عنوان جانشین ابن عباس (والی بصره) در بصره حضور داشت و امام (ع) را در جریان کارهای ابن عباس قرار می‏داد.

امام (ع) در نامه‏ای در پاسخ وی، ضمن قدردانی از زحماتش، یادآوری کرد که گزارشهایش به‏طور محرمانه محفوظ خواهد ماند و ابن عباس از مکاتبات او باخبر نخواهد شد (محمودی، 1968 م، ج 324: 5).

همچنین شخصی به نام ابوالکنود می‏گوید: «من از همکاران ابن عباس بودم.

پس از آنکه وی بیت‏المال بصره را تصاحب کرد، به محضر امام (ع) شتافتم و او را از این جریان با خبر ساختم» (همان: 327).

با توجه به نمونه‏های فوق می‏توان گفت که لازم نیست برای امر نظارت و بازرسی، افرادی را استخدام کرد، بلکه می‏توان از نیروهای رسمی حکومت استفاده کرد و مدیر یا کارگزار را کنترل نمود.

2- توجه به گزارشهای مردمی و اعتماد به آنان‏ یکی دیگر از شیوه‏های اعمال نظارت غیر مستقیم، توجه به گزارشهای مردمی است.

امیرالمؤمنین (ع) در زمان تصدی حکومت اسلامی و الهی خویش، به این امر توجه خاصی داشته‏اند.

در حکومت آن حضرت، علاوه بر بازرسی‏های دقیق و نظام‏یافته که توسط نیروهای رسمی حکومت انجام می‏گرفت، امام (ع) از کانالهای متعدد دیگری نیز از عملکرد کارگزاران خویش آگاه می‏شد.

مهم‏ترین آنها، ارتباطات قوی مردمی بود.

مردم اگر از مسؤولان منطقه‏ای ناراضی بودند یا مشکلات خاصی برایشان بروز می‏کرد که به‏دست آنان گشوده نمی‏شد، به‏طور مستقیم، حضوری یا مکاتبه‏ای، با امام (ع) تماس می‏گرفتند و از او مدد می‏جستند.

امام (ع) نیز به افکار عمومی و خواست به‏حق مردم، ارزش می‏نهاد و به آن ترتیب اثر می‏داد.

آن حضرت نه‏تنها حاکمان، والیان و کارگزاران را به رعایت حقوق مردم، فرمان می‏دادند، بلکه عرصه سیاسی- اجتماعی آن روز را پس از بیست‏وپنج سال خفقان و خاموشی، به عرصه‏ای زنده و گویا تبدیل نمودند و جایگاه واقعی مردم در حکومت را به آنان نمایاندند؛ به‏گونه‏ای که اگر حاکم و مدیری به کسی ظلم می‏کرد و شخص ستمدیده، به امام گزارش می‏نمود، امام (ع) بلافاصله آن شخص را مؤاخذه می‏کردند و حتی در برخی موارد عزل می‏نمودند.

پس از شهادت امیر مؤمنان علی (ع) روزی سوده همدانی بنت عماره بن اشتر[8] بر معاویه وارد شد.

معاویه گفت: «چطوری ای دختر اشتر؟ گفت: خوبم.

معاویه گفت: تویی که برادرت را با خواندن اشعاری علیه من تهییج می‏کردی؟! سوده گفت: آری به خدا، مانند منی از حق روی نمی‏گرداند و به‏دروغ عذرخواهی نمی‏کند .

دست از یادآوری امور فراموش‏شده و تکرار گذشته بردار.

معاویه گفت: هرگز، هیچ‏گاه آن موقعیت برادرت‏ و مصائبی که از قوم و برادرت دیدم فراموش نخواهد شد .

؛ اکنون بگو حاجتت چیست؟ سوده گفت: تو امروز زمامدار این مردمی و خدا تو را از کار ما و حقوقی که از ما بر عهده تو نهاده است، بازخواست خواهد کرد.

افرادی هستند که پیوسته با تکیه به قدرت تو مزاحم ما می‏شوند و ما را مورد ضرب و جرح قرار می‏دهند و مانند گندم، درو و چون گاو، لگدمال می‏کنند و بدترین شکنجه‏ها را به ما می‏دهند و بهترین اموال ما را چپاول می‏کنند.

همین «بسر بن ارطاة» از سوی تو بر ما وارد شد، مردان مرا کشت و مالم را گرفت و اگر بنا بر فرمانبرداری نبود ما هم از خود دفاع می‏کردیم.

پس او را از دیار ما عزل کن و گرنه به تو خواهیم فهماند! معاویه گفت: آیا مرا به قوم خود تهدید می‏کنی؟ تصمیم دارم تو را بر شتر مست و بی‏جهاز سوار کنم و نزد او فرستم تا حکم خود را درباره تو جاری سازد.

سوده سر به زیر افکند و گریست، سپس اشعاری‏[9] را سرود.

معاویه گفت: این اشعار در وصف چه کسی است؟ گفت: علی بن أبی‏طالب (ع).

معاویه گفت: مگر او با تو چه کرده که نزد تو این مقام را یافته است؟ گفت: نزد او رفتم تا از مردی که برای جمع‏آوری زکات، به سوی ما فرستاده بود شکایت برم؛ زیرا میان من و آن مرد، گفت وگوی مختصری رخ داده بود.

هنگامی رسیدم که آن حضرت برای نماز برخاسته بود.

تا چشمش به من افتاد از نماز روگرداند و رو به من کرد و با مهر و عاطفه فرمود: آیا حاجتی داری؟ داستان را گفتم.

آن حضرت گریست، سپس فرمود: خداوندا، تو بر من و آنان شاهدی که من آنان را به ستم به خلق و ترک حق تو فرمان نداده‏ام.

آن‏گاه، قطعه چیزی مانند چرم غلاف شمشیر از جیب بیرون آورد و روی آن نوشت: به نام خداوند بخشنده مهربان، همانا شما را دلیلی روشن از سوی پروردگارتان آمد.

پس پیمانه و ترازو را عادلانه قرار دهید و از کالاهای مردم نکاهید و در زمین به تبهکاری نپویید که این برای شما بهتر است؛ اگر مؤمن باشید.

چون نامه مرا خواندی، مسؤولیتی را که از سوی ما داری حفظ کن تا کسی بیاید و آن را تحویل بگیرد.

والسلام‏ سوده گفت: ای معاویه! علی (ع) آن مأمور را به همین راحتی عزل کرد و حتی آن نامه را مهر و موم نکرد» (مجلسی، 1403 ق، ج 120: 41).

در این واقعه، درسهایی است: اولًا: مردم در برابر حکومت، آن‏قدر احساس مسؤولیت می‏کنند که حتی کوچک‏ترین ظلم را گزارش می‏نمایند.

ثانیاً: مردم بدون هیچ حاجب و مانعی و به‏راحتی با شخص اول حکومت ارتباط برقرار می‏کنند و مشکلات را با شخص‏ او در میان می‏گذارند.

ثالثاً: حضرت علی (ع) نماز را به تأخیر می‏اندازند و به کار ارباب رجوع می‏پردازند و نمی‏گویند: برو و بعداً مراجعه کن! رابعاً: با خوشرویی، مهربانی و عطوفت با رعیت برخورد می‏کنند.

خامساً: بعد از شنیدن شکایت، فرمان عزل کارگزار را صادر می‏نمایند.

سادساً: آن‏قدر به رعیت اعتماد دارند که نامه را بدون آنکه مهر و موم شود به دست شاکی می‏دهند و .

هم‏چنین امیر مؤمنان در نامه‏ای به یکی از کارگزارانش می‏نویسد: «پس از یاد خدا و درود.

از تو خبری رسیده است که اگر چنان کرده باشی، پروردگار خود را به خشم آورده، امام خود را نافرمانی کرده و در امانت خود خیانت نموده‏ای.

به من خبر رسیده است که کشت زمین‏ها را برداشته، آنچه را که می‏توانستی گرفته و آنچه در اختیار داشتی به خیانت خورده‏ای.

پس هر چه زودتر حساب اموال را برای من بفرست و بدان که حسابرسی خداوند از حسابرسی مردم سخت‏تر است.

با درود» (نهج البلاغه، نامه 40).

امام علی (ع) خطاب به عبدالله بن عباس که فرماندار بصره بود، نوشت: «بدرفتاری تو را با قبیله «بنی تمیم» و خشونت با آنها را به من گزارش دادند.

همانا «بنی تمیم»، مردانی نیرومندند که هرگاه دلاوری از آنها غروب کرد، سلحشور دیگری جای آن درخشید و در نبرد، در جاهلیّت و اسلام، کسی از آنها پیشی نگرفت .

پس مدارا کن ای ابوالعباس! امید است که آنچه از دست و زبان تو از خوب و یا بد، جاری می‏شود، خدا تو را بیامرزد؛ چرا که من و تو در این‏گونه از رفتارها شریکیم.

سعی کن تا خوش‏بینی من نسبت به شما استوار باشد و نظرم دگرگون نشود» (همان، نامه 18).

در این نامه، امام علی (ع) می‏فرماید به من گزارش دادند؛ یعنی گزارشگر را مشخص نمی‏کند و احتمال دارد هم شامل عیون مخفی باشد و هم مردم بنی‏تمیم که از خشونت عبدالله بن عباس به ستوه آمده بودند.

آن حضرت همچنین خطاب به عمر بن ابی‏سلمه ارحبی که در فارس ایران حکومت می‏کرد، مرقوم فرمودند: «پس از نام خدا و درود، همانا دهقانان مرکز فرمانداریت از خشونت و قساوت و تحقیرکردن مردم و سنگدلی تو شکایت کردند.

من درباره آنها اندیشیدم، نه آنان را شایسته نزدیک‏شدن یافتم؛ زیرا مشرکند و نه سزاوار قساوت و سنگدلی و بدرفتاری هستند؛ زیرا با ما هم‏پیمانند.

پس در رفتار با آنان، نرمی و درشتی را به هم آمیز.

رفتاری توأم با شدت و نرمش داشته باش.

اعتدال و میانه‏روی را در نزدیک‏کردن یا دورکردن، رعایت کن» (همان، نامه 19).

در این واقعه، دهقانان نزد آن حضرت شکایت بردند؛ یعنی در واقع، توده مردم از برخورد بد حاکم به حضرت امیر گزارش دادند.

همان‏گونه که می‏دانیم نظارت اداری و گماشتن عیون برای کنترل مدیران و کارگزاران، مشکلاتی را به‏وجود می‏آورد و بار سنگینی از هزینه را نیز بر عهده حکومت خواهد گذاشت.

افزون بر آن، ممکن است عیون در اثر انحرافاتی، نتوانند واقعیت‏ها را گزارش نمایند.

از این‏رو، بهترین عیونی که نه بار هزینه‏ای دارند و نه معمولًا از گزارش واقعیات، سر باز می‏زنند، توده مردم هستند؛ زیرا اولًا: توده مردم به‏طور مستقیم با حکومت در ارتباط هستند؛ یعنی حاکمان، بر آنان، حکومت می‏کنند.

لذا کنترل آنان از سوی مردم و ارسال گزارشات به مقامات بالا به نفع و مماشات با کارگزاران متخلف، به زیان خودشان است.

ثانیاً: توجه به گزارش سایت قطره و به نقل ازمردمی و اثربخشیدن به آن، موجب احساس مسؤولیت بیشتر در مردم می‏شود و مردم را به حکومت نزدیک‏تر کرده، حس اعتماد آنان را بالا می‏برد.

ثالثاً: مدیران و کارگزاران نیز در برخورد با مردم از شیوه‏های بهتری بهره می‏گیرند و همین امر موجب سلامت حکومت خواهد شد.

نتیجه‏‌گیری‏ در این نوشتار سعی شده است که ضرورت نظارت بر حکومت در اسلام و اهمیت آن تبیین گردد و پس از بررسی، روشن شد که اسلام بر نظارت بر حکومت تأکید فراوانی دارد.

همچنین ساز و کارهای نظارت بر حکومت در اسلام مورد بررسی قرار گرفت و بیان شد که در اسلام، هم بر نظارت بیرونی و هم بر نظارت درونی تأکید زیادی شده است.

در این مقاله، تنها ساز و کارهای نظارت بیرونی مورد بررسی قرار گرفت و به برخی از آیات و روایاتی که درباره این موضوع وارد شده‏اند، اشاره گردید.

نظارت بر حکومت در اسلام به‏خاطر ویژگی‏هایی که دارد، کارآمدتر است؛ زیرا اولًا: اسلام علاوه بر نظارت بیرونی بر نظارت درونی نیز تأکید ویژه‏ای دارد.

ثانیاً: ساز و کارهای نظارتی در اسلام، موجب افزایش میزان محبوبیت حاکمان شده است و روابط حاکمان و شهروندان را از روابطی خشک و قانونی به روابطی تربیتی و عاطفی همراه با رعایت موازین قانونی تبدیل می‏کند.

ثالثاً: رویکرد ساز و کارهای نظارتی در اسلام، رساندن فرد و جامعه به سعادت دنیوی و اخروی است؛ زیرا نظام حقوقی اسلام، زیرمجموعه نظام اخلاقی اسلام است.

منابع و مآخذ قرآن کریم، ترجمه آیة الله ناصر مکارم شیرازی.

1.

نهج ‏البلاغه، نسخه صبحی صالح، ترجمه محمد دشتی.

2.

ابن شهرآشوب، مشیرالدین أبی عبدالله محمد بن علی، مناقب آل ابی‏طالب، تصحیح کمیته‏ای از اساتید نجف، نجف‏اشرف، حیدریه، 1376.

3.

ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، 1996 م.

4.

الجوهری، إسماعیل بن حماد، الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق أحمد عبدالغفورعطار، بیروت، دارالعلم للملایین، چ 1، 1407 ه- 1987 م.

5.

الحر العاملی، محمد بن الحسن، وسائل‏الشیعة، قم، مؤسسه آل‏البیت، 1372.

6.

الراوندی، فضل‏الله بن علی الحسنی، ضیاء الدین أبی‏الرضا، النوادر، تحقیق رضاعلی عسکری، قم، دارالحدیث، 1377.

7.

الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‏اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الإسلامیه، 1365.

8.

النعمان المغربی، القاضی، دعائم الإسلام، آصف بن علی‏اصغر فیضی، مصر، دارالمعارف، بی‏تا.

9.

امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، دارالکتاب‏العربی، 1397.

10.

ترابی، علی‏اکبر، مبانی جامعه شناسی، تبریز، اقبال، 1341.

11.

جاسبی، عبدالله، نظارت سازمانی از دیدگاه اسلام، تهران، بی‏نا، 1371.

12.

جعفری، محمدتقی، حکمت اصول سیاسی اسلام، تهران، بنیاد نهج‏البلاغه، بی‏تا.

13.

جمعی از نویسندگان زیر نظر محمود فتحعلی، درآمدی بر نظام ارزشی و سیاسی اسلام، قم، مؤسسه امام خمینی، 1386.

14.

خمینی، سیدروح‏الله (امام)، صحیفه نور، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1370.

15.

------------------------، ولایت فقیه، تهران، بی نا، 1379.

16.

دهخدا، علی‏اکبر، لغت‏نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1373.

17.

سعادت، اسفندیار، مدیریت منابع انسانی، تهران، سمت، 1376.

18.

شریف القرشی، باقر، حیاة الإمام الحسین بن علی، نجف، الآداب، 1394.

19.

شمس‏الدین، محمدمهدی، نظام الحکم و الإدارة فی‏الإسلام، بیروت، مؤسسةالدولیة للدراسات و النشر، 1420.

20.

صدوق، محمد بن علی بن الحسین بابویه قمی، الأمالی، قم، مؤسسة البعثه، 1417.

21.

طباطبایی یزدی، کاظم، العروة الوثقی- کتاب الوقف- تحقیق مؤسسة النشر الإسلامی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی وابسته به جامعه مدرسین، 1423.

22.

طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1417.

23.

عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، 1364.

24.

قاضی شریعت‏پناهی، ابوالفضل، بایستههای حقوق اساسی، تهران، نشر دادگستر، 1375.

25.

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.

26.

قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران.

27.

قیومی اصفهانی، جواد، صحیفة الحسین، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1374.

28.

مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403.

29.

محمودی، محمدباقر، نهج السعادة فی مستدرک نهج‏البلاغه، بیروت، مؤسسة التضامن الفکری، 1968.

30.

معلوف، لویس، المنجد فی اللغه، بیروت، دارالمشرق، 1992.

31.

معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، چاپخانه سپهر، 1360.

32.

مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، 1371.

33.

ملک افضلی اردکانی، محسن، نظارت و نهادهای نظارتی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1382.

34.

نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‏البیت لإحیاءالتراث، 1409.

[10] پی نوشت ها: [1].

در قانون اساسی جمهوری اسلامی( اصل یکصدوپنجاه‏وششم)، یکی از موارد نظارت استصوابی، مربوط به نظارت قوه قضاییه بر حُسن اجرای قوانین از طریق دیوان عالی کشور- و نه از طریق سازمان بازرسی کل کشور- می‏باشد.

همچنین طبق اصول مختلف قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نظارت شورای نگهبان بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری، ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آرای عمومی و همه‏پرسی، نظارت بر مصوبات مجلس، نظارت بر اساسنامه‏های دولتی و .

، نظارتی استصوابی است.

[2].

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران وظایف و اختیارات مسئوولین نظام اسلامی به‏شرح ذیل آمده است: وظایف و اختیارات رهبر( اصل یکصدودهم): نظارت بر حسن اجرای سیاست‏های کلی نظام؛ وظایف قوه قضاییه( اصل یکصدوپنجاه‏وششم): نظارت بر حسن اجرای قوانین؛ بر اساس حق نظارت قوه قضاییه نسبت به حسن جریان امور و اجرای صحیح قوانین در دستگاه‏های اداری، سازمانی به نام« سازمان بازرسی کل کشور» زیر نظر رییس قوه قضاییه تشکیل می‏گردد( اصل یکصد و هفتاد و چهارم).

[3].

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، برای پیشگیری از سوء استفاده‏های مالی حاکم و کارگزاران اسلامی، راهکارهایی پیش‏بینی شده است که اصول یکصدوچهل‏ودوم، پنجاه‏وسوم و پنجاه‏وپنجم از آن جمله است.

[4].

مصادیق این نظارت را در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران می‏توان در اصول پنجاه‏وپنجم، پنجاه‏وهفتم، هفتادوششم، هفتادوهفتم، هشتادوهشتم، هشتادونهم، نودوششم، نودونهم، یکصدودهم و یکصدویازدهم ذکر کرد.

[5].

مرحوم کلینی در کتاب الحجه از« کافی»، این باب را گشوده است:« باب ما امر النبی 9 بالنصیحه لائمه‏المسلمین و اللزوم لجماعتهم».

[6].

انتقاد، ممکن است برای خیرخواهی باشد که از آن به انتقاد سازنده یاد می‏شود و در این معنا با نصیحت به یک معناست و ممکن است به قصد تخریب باشد که در این صورت خیرخواهانه و برای اصلاح نیست، بلکه برای تخریب طرف مقابل است.

انتقاد در این معنا به‏طور قطع با نصیحت قابل جمع نبوده و منظور ما هم نخواهد بود.

[7].

وی والی مکه و پسرعموی پیامبر 9 بود.

این نامه در سال 39 هجری که عوامل معاویه قصد توطئه در شهر مکّه را داشتند، نگاشته شده بود.

[8].

وی یکی از زنان شاعر عرب و دارای فصاحت و بیان بود که به‏همراه شوهر، فرزندان و برادرش در جنگ صفین حضور داشت و با خواندن اشعاری شوهر، فرزندان و برادر خویش را بر علیه معاویه تهییج می‏کرد.

[9].

صلی الله علی جسم تضمنه- قبر فاصبح فیه العدل مدفوناً- قد حالف الحق لاینبغی به بدلًا- فصار بالحق و الایمان مقروناً؛ درود خدا بر آن بدنی که قبری آن را در آغوش گرفته که عدل در آن مدفون شده است.

او هم‏سوگند حق بود و جز حق چیزی نمی‏جست و از همین‏رو قرین حق و ایمان بود.

.

[10] دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی، 62جلد.


کلید واژه ها: اسلام - نظارت - حکومت - نظارتی - نظام - روابط - قانونی - نظام حقوقی - حقوق عمومی - محمد فلاح - شهروندان - برخوردار - حقوق - فصلنامه - محبوبیت - اخلاقی - پژوهشی - رساندن - افزایش - جامعه - سعادت - عمومی - حقوقی - رعایت - همراه - بررسی - میزان - فلاح - دیگر - علمی

آخرین اخبار سرویس:
استخدام شرکت آب پالایش آراکیا

استخدام شرکت پالایش نفت آفتاب

استخدام آشپز و کباب پز بصورت تمام وقت برای رستوران فیروزه در تهران

استخدام نیروی خدماتی و نظافتی برای مهد کودک پریا در قزوین

استخدام کارگر ساده پرسکار با بیمه، بیمه تکمیلی در قالبسازی نیکان در البرز

مهدویت؛ از مسکوت ماندن پژوهش ها تا کم کاری در تبلیغات

شهادت یکی از بسیجیان اهل سنت ناحیه سپاه زاهدان

اطلاعیه بهشت زهرا درباره فوت نیکا شاکرمی/ پیکر او به خواست خانواده اش به شهرستان منتقل شد

اطلاعیه بهشت زهرا(س) در خصوص جواز دفن نیکا شاکرمی

جزییات روند بیماری و درمان امام خمینی

پیام تبریک فرمانده انتظامی استان کرمان به مناسبت هفته فراجا

صوت | شادمانه ای برای ولایت موعود(عج)

اجتماع بزرگ مردمی بیعت با امام عصر(عج) در اهواز برگزار می شود

فیلم | دعا برای درگذشتگان

سطح بندی مربیان جلسات قرآن مساجد ماهشهر

تبدیل مساجد به پایگاه قرآنی نیاز به آموزش همه جانبه دارد

حق عائله مندی فعلی پاسخگوی مشکلات نیست

نیمی از بازداشت شدگان اغتشاشات اخیر آزاد شده اند

دستور رییسی برای تأمین سرپناه برای زلزله زدگان

یکی از بسیجیان اهل سنت ناحیه سپاه زاهدان

وزیر کشور وارد زاهدان شد

فال ابجد | فال ابجد امروز 14 مهر 1401

چگونگی پیگیری طلاق در سامانه ثنا

استخدام مراقب خانم با حقوق وزارت کار و بیمه برای مرکز سالمندان مهرورزان در تهران

استخدام مسئول وقت دهی برای کلینیک دندانپزشکی مدرن در تهران

رییسی با آذربایجان تماس گرفت

اجرای طرح «هر کلانتری یک روحانی» در آذربایجان شرقی

اعلام فراخوان و پذیرش دوره «طرح جامع حکمت و معرفت» در قم

استخدام صندوقدار با سابقه کار برای هلدینگ نگین رز در مشهد

یادی از شهید شاخص چاروسا «یوسف دانشخواه»/روایت ولایتمداری کم نظیر از فرزند شهید

جهاد تبیین اساسی ترین راهکار برای عبور از حوادث اخیر است

استخدام بازاریاب کارتن و مقوا با پاداش عالی در سابین فرزان نیک پی

طرح | تشریفات روانی

حدود نیمی از بازداشت شدگان ناآرامی های اخیر آزاد شدند

وزیر بهداشت عازم خوی شد

تصاویر دلخراش؛ لحظه وحشتناک حمله به شهید بسیجی در ناآرامی های قم

سالمندی سالمی داشته باشیم

بندگی خدا از مسیر اطاعت از امام زمان (عج) می گذرد

استخدام کارشناس امنیت اطلاعات برای شرکت فناوری اطلاعات نهات در زنجان

«مدهامتان» نسل قرآنی را در مساجد پرورش می دهد

بررسی لایحه افزایش حقوق کارکنان و بازنشستگان در هفته آینده

واکنش معاون وزیر به برخی شعارهای دانشجویان شریف

واگذاری بیش از 200 پنل خورشیدی به عشایر مستقر در نهاوند

مبلغ افزایش حقوق کارمندان و بازنشستگان+ جزییات

وزیر کشور وارد استان سیستان و بلوچستان شد

شهید حسین ملک محمدی: جهاد در راه خدا و شهادت نهایت آرزوی هر مومن است

مادر، دانشگاه انتقال فرهنگ انتظار به کودک است

استخدام کارشناس دامپروری آقا برای مجموعه دامداری باغین در کرمان

استخدام مسئول دفتر خانم برای شرکت حدید فولاد ایرسا در اصفهان

سردار اشتری: هیچ ضرب و جرحی با مهسا امینی نشده

عناوین روزنامه های اصفهان روز پنجشنبه 14 تیر 1401

نمازجمعه این هفته تهران به امامت آیت الله صدیقی اقامه می شود

وزیر تکلیف اینستاگرام و واتساپ را مشخص کرد

استخدام بازاریاب بصورت تمام وقت برای شرکت گلفام سفر در تهران

قراردادهای موقت چهارساله هستند؟ / تکذیب از سوی کارفرمایان و تایید از سوی کارگران

مادر، مهمترین دانشگاه انتقال فرهنگ انتظار به کودک است

حاشیه هایی از نخستین روز مسابقات «مدهامتان» در شیراز

استخدام مشاور تحصیلی برای موسسه حرف آخر در کرمانشاه

استخدام کارشناس ارتباط با مشتری (مشاوره درمانی) در کلینیک دندانپزشکی مدرن

رسانه های بیگانه و دشمن به دنبال ایجاد ناامنی در کشور هستند/تا پای جان برای امنیت، وارزش های مردم می جنگیم

بررسی لایحه افزایش حقوق ها در مجلس شورای اسلامی

آغاز امامت قائم آل محمد (عج)

اطلاعیه بهشت زهرا(س) در خصوص جواز دفن نیکا شاکرمی

باید روش خود را در قبال دانش آموزان اصلاح کنیم

استخدام کارشناس تکنولوژی توربین با مدرک مکانیک در شرکت معتبر

استخدام کارشناس و کارشناس ارشد معماری در یک مجموعه مهندسین مشاور

شهیدعباس تیموری: به قرآن و میهن وفادار باشید

استخدام پزشک عمومی در یک مجموعه معتبر در محدوده اشرفی اصفهانی

دعوت به همکاری نماینده علمی (مدرپ) با حقوق و بیمه در شرکت مرسانا فرا درمان طب

استخدام شرکت مرسانا فرا درمان طب

استخدام مهندس مواد و متالوژی دارای سابقه کار برای شرکت معتبر در ساوجبلاغ

برنامه پرواز های فرودگاه اصفهان در روز پنجشنبه 14 مهر 1401

شعر خوانی محدثی خراسانی برای امام زمان (عج)

باقری: آمادگی ایران برای کمک به بازگشت امنیت انرژی جهان

حمله کیهان به شعار «زن، زندگی، آزادی»: مگر آرزویش را به گور ببرید!

استخدام نیرو با مدرک معماری، مکانیک سیالات و برق قدرت در یک مجموعه مهندسین مشاور

قرآنیان برتر مساجد کشور از «مدهامتان» می گویند

استخدام تکنسین تاسیسات آقا برای یک گروه تولیدی صنعتی معتبر در اصفهان

استخدام کارشناس بازرگانی مسلط به زبان انگلیسی در شرکت معتبر

یکی از بسیجیان مدافع امنیت تهران شهید شد

شعر خوانی محدثی خراسانی درباره امام زمان (عج)

استخدام کارشناس فروش خانم برای شرکت داد ه پردازان سلامت در تهران

قرآنیان برتر مساجد کشور از «مدهامتان» گفتند

افزایش پلکانی 20 درصدی حقوق کارکنان و بازنشستگان

دیدار مدیران جمعی از شرکت های مجاری با دکتر علی باقری

استخدام نسخه پیچ و مسئول آرایشی برای کلینیک قیطریه در تهران

عکس | دیدار مدیرکل بنیاد شهید لرستان با خانواده شهدا

استخدام حسابدار خانم آشنا به نرم افزار امین در یک شرکت تولیدی

فال ابجد | فال ابجد امروز 14 مهر 1401

آمریکا محتاج محصولات پیشرفته ایران است!

استخدام زیب آنلاین

استخدام نیروی اداری آشنا به منابع انسانی و امور اداری در کرج

تصاویری از محمدباقر نمازی بعد از آزادی و خروج از کشور

استخدام کهن پی پاریز

برنامه واکسیناسیون کرونا در شیراز؛ پنجشنبه 14 مهر

تصاویر معروف ترین سواحل تایلند مخصوص سفر!

اجتماع بزرگ منتظران ظهور در مسجد مقدس جمکران

پدر مهسا امینی به سردار اشتری چه گفت؟

وزیر امور خارجه کشورمان هفته نیروی انتظامی را تبریک گفت

احتمال بازگشت متولدین کدام ماه به عشق اول وجود دارد؟

نظارت بر حکومت و ساز وکارهای آن در اسلام‏

نظارت بر حکومت و ساز وکارهای آن در اسلام‏