مطالب مرتبط:
نسخه طب سنتی برای کرونا
لحظات خاطره انگیز تقابل پرسپولیس و شهرخودرو(فیلم)
تمام تقابل های پپ مقابل رئال مادرید+عکس
بازخوانی خوانش شریعتی در باب جهت گیری طبقاتی
اهمیت وجود زیرساخت های مناسب برای جذب گردشگر
-247 5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
پنجشنبه، 8 اسفند 1398 ساعت 14:372020-02-27دانش

شریعتی به اهمیت مفاهیم مدرن در تقابل با مفاهیم سنتی توجه ندارد


یک پژوهشگر گفت: نکته ای که شریعتی بدان توجه ندارد، اهمیت مفاهیم مدرن در تقابل با مفاهیم سنتی است که نخستین دسته در جامعه شناسی و دسته ی دوم عمدتاً در انسان شناسی موضوعیت اساسی می یابند.

- یک پژوهشگر گفت: نکته ای که شریعتی بدان توجه ندارد، اهمیت مفاهیم مدرن در تقابل با مفاهیم سنتی است که نخستین دسته در جامعه شناسی و دسته ی دوم عمدتاً در انسان شناسی موضوعیت اساسی می یابند.

به گزارش سایت قطره و به نقل ازخبرنگار مهر"، نشست بازخوانی خوانش شریعتی از جهت گیری طبقاتی ، روز گذشته 7 اسفندماه با حضور جمعی از اندیشمندان در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.

رضا نساجی دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی و پژوهشگر درباره محو تحلیل طبقاتی در غلبه زبان شناسی بر جامعه شناسی، بررسی انتقادی آرای علی شریعتی درباره تضادها و توافقات اجتماعی (مقایسه تطبیقی متون امت و امامت و جهت گیری طبقاتی در اسلام ) به ارائه سخن پرداخت که در ادامه متن آن از نظر شما می گذرد: چکیده مقایسه ی تطبیقی متون امت و امامت (مجموعه ی آثار 26) و جهت گیری طبقاتی اسلام (مجموعه ی آثار 10) از علی شریعتی که به ترتیب به سال های 1348 و 1355 بازمی گردند، گویای شکاف عظیمی میان دو نگرش متعارض در اوست که هرچند گفتمان دوم (تحلیل طبقاتی از تاریخ اسلام، تاریخ غرب مدرن و تاریخ امروز ایران، به ویژه اجتماع مسلمین در صدر اسلام و جامعه ی معاصر ایران در دهه ی 40 و 50 شمسی) در دیگر آثار او پررنگ تر به نظر می رسد، اما در نهایت، فهم غالب از آرای اجتماعی او نزد صاحب نظران علوم اجتماعی که قابل تعمیم به عنوان فهم غالب جریانات اسلامگرا و نیز گفتمان غالب حاکمیت پس از انقلاب اسلامی نیز هست، نه تحلیل طبقاتی در اجتماع های انسانی، که شناخت اجتماعات دیروز صدر اسلام و ترسیم اتوپیای امت در نسبت با امامت چونان جامعه ی بی طبقه ی توحیدی برای اجتماعی در آینده است؛ در حالی که این اجتماعات دیروزی و امروزی هیچ نسبتی با مفهوم مدرن جامعه در نسبت با پدیده ی مدرن جامعه به مثابه قرارداد اجتماعی جدید ندارند.

این گفتمان که به تعبیر شریعتی (که در ابتدای مقدمه ی امت و امامت خود را در چارچوب متد تحقیق و دید علمی جامعه شناسی سیاسی می داند، اما به زودی اعتراف می کند که در تقابل با جامعه شناسی به بحث زبان شناسی فرو افتاده است)، امت را چونان جامعه ی انسانی که همه ی افرادی که در یک هدف مشترک اند، گرد هم آمده اند تا براساس یک رهبری مشترک به سوی ایده آل خویش حرکت کنند و نوع مناسبات ایشان (یا به تعبیر او، خویشاوندی افراد انسانی ) عبارت است از اعتقاد و اشتراک در یک رهبری واحد در جامعه ای که افرادش متحد و متعهدند در این راه به طرف قبله مشترک حرکت کنند و آن جامعه رهبر آگاه مورد اتفاق همگان دارد را چارچوب بندی می کند.

بدین معنا، امت به عنوان اجتماع (که او به خطا با جامعه یکسان می گیرد) ی بنا نهاده شده بر یک نوع توافق (که به جوامع با همبستگی مکانیکی در مفهوم دورکیمی نزدیک تر است) در تعارض کلی با جامعه قرار می گیرد که علاوه بر توافقات (از نوع همبستگی ارگانیک ) تضاد های ذاتی خود را داراست؛ و از مهم ترین آن تضادها، تضاد طبقاتی است که نمی تواند در هدف مشترک و رهبری مشترک امت به سوی یک ایده آل هضم شود.

بر این اساس و با توجه به تأثیر عمیق شریعتی بر موافقان و مخالفان دیرین و امروزین او به شکل نفی تضادهای طبقاتی و حتی طرد تحلیل طبقاتی و یا هرگونه تضاد ذاتی در جامعه (به رغم نفی مفهوم امت به نفع جامعه و استقرار در موضع آکادمیک جامعه شناسانه ) ناگزیر از آن هستیم که ضمن اعاده ی حیثیت مفهومی از جامعه در پرتو تأکید بر گسست مفاهیم مدرن از مفاهیم سنتی در غرب، آنچه را که به درستی به عنوان ایدئولوژی های جامعه شناسانه نقد می شود، از منظری دیگری مورد نقد قرار دهیم؛ یعنی مفهوم طبقه و تضادهای اجتماعی که منتقدان این ایدئولوژی ها به واسطه ی استقرار در موضع نظری اندیشه ی سیاسی و نیز گرایش محافظه کارانه ی اجتماعی خود التفاتی بدان نداشته اند.

مقدمه مقایسه ی تطبیقی متون امت و امامت (مجموعه ی آثار 26) و جهت گیری طبقاتی اسلام (مجموعه ی آثار 10) از علی شریعتی که به ترتیب به سال های 1348 و 1355 بازمی گردند، گویای شکاف عظیمی میان دو نگرش متعارض در اوست که می توان آن را محو تحلیل طبقاتی در نتیجه ی غلبه ی زبان شناسی بر جامعه شناسی دانست.

به نظر می رسد ترتیب تاریخی متون تأخر متن جهت گیری طبقاتی اسلام (مشتمل بر دفتر اول و سومی اکه حاصل تقریر گفت گوهای خصوصی در اواخر 1355 و دفتر دومی شامل یادداشت های ناتمام دفترچه ی اقتصاد هستند) در مقایسه با متن امت و امامت (شامل تحریر دوباره ی متن سخنرانی های 11 تا 14 فروردین 1348 در حسینیه ی ارشاد) نیز تأثیری در این تطور گفتمانی نداشته است.

هرچند گفتمان دوم (تحلیل طبقاتی از تاریخ اسلام، تاریخ غرب مدرن و تاریخ امروز ایران، به ویژه اجتماع مسلمین در صدر اسلام و جامعه ی معاصر ایران در دهه ی 40 و 50 شمسی) در دیگر آثار او پررنگ تر به نظر می رسد، اما در نهایت، فهم غالب از آرای اجتماعی او نزد صاحب نظران علوم اجتماعی که قابل تعمیم به عنوان فهم غالب جریانات اسلامگرا و نیز گفتمان غالب حاکمیت پس از انقلاب اسلامی نیز هست، نه تحلیل طبقاتی در اجتماع های انسانی، که شناخت اجتماعات دیروز صدر اسلام و ترسیم اتوپیای امت در نسبت با امامت چونان جامعه ی بی طبقه ی توحیدی برای اجتماعی در آینده است؛ در حالی که این اجتماعات دیروزی و امروزی هیچ نسبتی با مفهوم مدرن جامعه در نسبت با پدیده ی مدرن جامعه به مثابه قرارداد اجتماعی جدید ندارند.

روش شناسی و مبانی نظری شریعتی در ابتدای مقدمه ی امت و امامت خود را در چارچوب متد تحقیق می داند (شریعتی، 1386، 336).

متد او که حاصل تجربه ی بررسی متن قرآن در کلاس درسی معارف اسلامی در دانشکده ی ادبیات دانشگاه فردوسی است (همان، 335-329) همان تحلیل محتوایی ( Content analysis") متن به عنوان تکنیک تحقیق (research technique) است نه متد تحقیق (research method).

شرح او از انجام این روش در بررسی نام ها، واژگان آغازین و پایانی، و دسته بندی موضوعات سوره های قرآن (همان) هم صرفاً از جهت تاریخی و پیشگامی او در مواجهه ی تحلیلی با متن مقدس ارزشمند است و از نظر تکنیک پژوهشی چندان قابل اعتنا نیست.

با این حال، در ادامه ی کار هیچ نشانی از روش یا تکنیک تحلیل محتوا دیده نمی شود.

این همان روشی است که او در جهت گیری طبقاتی اسلام هم برای تحلیل قرآن پیشنهاد می کند (شریعتی، 1390، 34-32).

شریعتی که کار خود را در چارچوب دید علمی جامعه شناسی سیاسی معرفی می کند (شریعتی، 1386، 336)، به زودی اعتراف می کند که در تقابل با جامعه شناسی به بحث زبان شناسی فرو افتاده است (همان، 341) چندان که تمام بحث را در چارچوب فقه اللغه (Philology) متوقف می گذارد.

او با اشاره به کار پژوهشی مونتگومری وات (William Montgomery Watt) مورخ و اسلام شناس اسکاتلندی، درباره ی کلمه امت کار خود را بسط ایده ی او می داند که مردم در طول تاریخ و نیز در عرض جغرافیا دسته دسته زندگی می کنند.

ابن مجموعه ی افراد و آحاد انسانی که مجمعی ساخته اند و در آن می زیند، جمع خویشتن را چه نامیده ند؟ نوع اسمی که برای اجتماع خود تعیین کرده اند مبین بینش و تقی آنها از زندگی اجتماعی و معنای واقعی تجمع آنهاست (همان، 338-337).

البته شریعتی مانند دیگر آثار خود هیچ گونه ارجاع به منبع نمی دهد و مشخص نیست کدام اثر وات مد نظر او بوده، و همچنان که بی اعتنایی او به کار علمی در ارجاع جعلی به خود (شخصیت جعلی به نام مستعار پروفسور شاندل chandelle که معادل فرانسوی نام ادبی و مخفف نام خود اوست، البته با املای ساختگی Shandel) در صفحات پسین نشان می دهد (همان، 377)، چنین انتظاری بی جاست.

با این مقدمه، او مفاهیم متعددی در زبان های فرانسوی، عربی و فارسی چون ناسیون (Nation در زبان فرانسوی، ملت در زبان فارسی) (Nation)، قبیله (عربی)، قوم (عربی)، شعب (عربی)، طبقه (Class در فرانسوی)، اجتماع یا جامعه (Societe در فرانسوی)، طایفه (عربی)، نژاد (Race در فرانسوی)، توده (Masse در فرانسوی)، مردم (People در فرانسوی)، گروه (Groupe در فرانسوی)، حزب (Parti در فرانسوی)، ایل و عشیره (Clan وtribu در فرانسوی) را مطرح و از نظر ریشه شناسی لغوی ارزیابی می کند (همان، 339-338)، بی آنکه خود را در چارچوب یک زبان معیار مستقر و در صورت لزوم آن را با زبان های دیگر مقایسه کند.

لذا نمی توان پرش او از یک مفهوم در زبان فرانسوی به واژه ای در زبان عربی یا فارسی را به عنوان خطای فاحش روشی انکار کرد و این بحث را جدی گرفت.

اما اگر بخواهیم این واژگان را در ارچوب نظام مفاهیم انسان شناسی/جامعه شناسی دسته بندی کنیم، مفاهیم مدرن ملت (Nation)، اجتماع (Community)، جامعه (Society)، طبقه (Class) و حزب (Party) در کنار مفاهیم کهن قوم (Ethnic)، قبیله (Tribe)، ایل و عشیره (Clan) وطائفه (Clan) (به ترتیب و از بزرگ به کوچک، قبیله، ایل، طایفه، تیره و خانواده) و نیز مفاهیم نژاد (Race)، توده (Mass)، مردم (People) و گروه (Groupe) قابل تفکیک اند، اما به نظر می رسد تعاریف شریعتی از اینان بسیار آشفته و فاقد دقت مفهومی لازم باشد.

شریعتی که می نویسد: اجتماع، یا جامعه: اکنون نیز این کلمه هم مصطلح مردم است و هم اصطلاح علمی.

جامعه (Societe) هم در اروپا و هم نزد ما یعنی تجمع افراد انسانی در یک جا.

بنابراین مهمترین پیوند و مبنای این گروه و معنی اساسی این ارتباطات، جمع بودن آنها در یک جاست.

(همان، 339)، از این نکته ی اساسی غافل است که بدین معنا که برخلاف تصور شریعتی، جامعه و اجتماع یکی نیستند و جامعه در فهم عامه با معنای تخصصی آن در علوم اجتماعی یکی نیست.

گسست مفاهیم قدیم و جدید نکته ی دیگری که شریعتی بدان توجه ندارد، اهمیت مفاهیم مدرن در تقابل با مفاهیم سنتی است که نخستین دسته در جامعه شناسی و دسته ی دوم عمدتاً در انسان شناسی موضوعیت اساسی می یابند.

اما همچنانکه طباطبایی در نقد احسان طبری مبنی بر اینکه مراد او از جامعه شناسی ، شناسایی هرگونه اجتماع انسانی به معنای بسیار گسترده و به ویژه عامیانه آن است و البته، این وجه استعمال جامعه شناسی نسبتی با علم جامعه شناسی ندارد (طباطبایی، 1390، 126)، بیان می کند؛ موضوع علم جامعه شناسی، جامعه به معنای دقیق کلمه یا society است که نسبتی با مدینه فارابی و polis یونانی ندارد (همان)، همچنان که با civitas لاتینی؛ قوم، قبیله و عشیره در درک عامه ی عربی یا مفهوم نظری ابن خلدون؛ و نیز امت در بیان اسلامی (اعم از فهم سنتی یا فهم مدرن اما ایدئولوژیک شریعتی).

این بی اعتنایی به وجه مدرن و تاریخی مفاهیم را در جهت گیری طبقاتی اسلام بهتر می توان دید که در باب مفاهیمی که از اخلاق پروتستانی و روح سرمایه داری وبر به عاریت گرفته تا مفهوم مناسب خود همچون زهد انقلابی ضد بورژوازی را بسازد (غافل از اینکه وبر در همان سطر نخست مقدمه ی کتاب از همان ابتدا مرز مشخصی میان این دو جهان جدید و قدیم ترسیم می کند)، با اشاره به ضرورت همان روش تحلیل متن نتیجه می گیرد: بنابراین می فهمیم که کلماتی که گمان می کردیم نشانه ی ارزش های اخلاقی فردی و زهد عرفانی بودند، در جهت گیری طبقاتی معنی داشته است، یعنی آنجا که با کنز مبارزه می کند، از تقوی سخن می گوید، آنجا که فرعونی ها و یا اشد قوه ها را می کوبد، از زهد صحبت می کند و آنجایی که از رباخوارها حرف می زند و آنها را محارب خدا تعبیر می کند، از قناعت و اعراض دنیا سخن می گوید، یعنی اعراض از دنیا، تقوی، زهد، قناعت، دنیاکوبی و… نه در یک مفهوم ذهنی صوفیانه، بلکه در یک مفهوم اجتماعی انقلابی علمی و جهت گیری خاص و مشخص اجتماعی و طبقاتی مطرح هستند و در آن جهت معنی می دهند.

بعد می بینیم، مفاهیمی که امروز به صورت سوغاتی برای ما می آورند، جز اصول اساسی مذهب است، که بدون آنها نه علی را می شود فهمید، نه قرآن را و نه محمد را.

همه ی اینها اصول اساسی جوهر اسلام است.

استحمارگر این مفاهیم انقلابی را به مفاهیم پوچ، بی معنی، بی محتوی و بی جهتی در رابطه ی فرد با خودش تبدیل کرده، و برای اینکه آن ها را از آن حالت اجتماعی خارج کند تا دیگر معنی انقلابی و حرکت اجتماعی و تعهد ایجاد نکند به صورت یک نوع خودسازی صوفیانه درآورده است.

او مردم را طوری احمق کرده است که این کلمات را به آن صورت بفهمند.

او روشنفکری را هم که این مفاهیم را نفی می کند و از آن ها می گریزد، احمق کرده است، چرا که روشنفکر هم به همان معنا تلقی نموده (و باور کرده که این کلمات با همان معنا است) که انکار می کند… امروز حتی روشنفکر ما می گوید که این حرف ها که شما می زنید، به تازگی از خودتان درآورده اید و از جامعه شناسی و… گرفته اید، و در اسلام، این حرف ها نیست! (شریعتی، 1390، 35-34).

امت در برابر جامعه اما شریعتی که این چنین جامعه را از یک سو معادل اجتماع و از سوی دیگر مفهوم عام از جمع بودن انسان ها در یک جا درک می کند، به جای مفاهیمی که نام برده، از مفهوم دیگری چون امت سخن می گوید که مبنای گفتمان متقدم او و فهم غالب امروزی است.

گفتمانی که امت را چونان جامعه ی انسانی که همه ی افرادی که در یک هدف مشترک اند، گرد هم آمده اند تا براساس یک رهبری مشترک به سوی ایده آل خویش حرکت کنند (همان، 342) و نوع مناسبات ایشان (یا به تعبیر او، خویشاوندی افراد انسانی ) عبارت است از اعتقاد و اشتراک در یک رهبری واحد در جامعه ای که افرادش متحد و متعهدند در این راه به طرف قبله مشترک حرکت کنند و آن جامعه رهبر آگاه مورد اتفاق همگان دارد (همان) را چارچوب بندی می کند.

بدین معنا، امت به عنوان اجتماع بنا نهاده شده بر یک نوع توافق (Consensus) (که به جوامع با همبستگی مکانیکی (mechanical solidarity) در مفهوم دورکیمی نزدیک تر است) در تعارض کلی با جامعه قرار می گیرد که علاوه بر توافقات (از نوع همبستگی ارگانیک (organic solidarity)) تضاد (Conflict) های ذاتی خود را داراست؛ و از مهم ترین آن تضادها، تضاد طبقاتی (Class Conflict") است که نمی تواند در هدف مشترک و رهبری مشترک امت به سوی یک ایده آل هضم شود.

البته شریعتی که پیشتر طبقه را این گونه تعریف کرده بود: افرادی از انسان که دارای زندگی یا شکل کار و درآمدی همسان و مشابه اند، یک طبقه را تشکیل می دهند.

افرادی که در یک طبقه قرار می گیرند در شکل کار و زندگی، و اندازه ی برخئرداری از جامعه و درآمد با یکدیگر مشابه اند.

و اینها یک واحد و یک گروه مجتمع درست می کنند، یک Classe sociale.

پس پیوند اینها در اشتراک کار و درآمد و با شکل زندگی و به ویژه وضع و پایگاه اجتماعی است (همان، 357)، در ادامه از جایگاه طبقه غافل نیست و موقعیت طبقاتی متضاد را در برابر وحدت ذهنی اومانیستی قرار می دهد: از قرن نوزدهم، پیوندی طبقاتی رسماً اعلام می شود، که مقدس تر از پیوند انتزاعی و مجرد غیرواقعی اومانیستی است.

انسان یا از گروه رنجبر است و یا رنجده، ستمکش است یا ستمکار، یکی می خورد، بی آنکه کار کند و یکی کار می کند بی آنکه بخورد، و اینها در دو طبقه ی متضادند و با شعار اومانیستی نمی توانند کنار هم قرار گیرند، که روبه روی هم اند.

در این پیوند مقدس، اساس بر همدردی است و هم سرنوشتی، نه هم شکلی و همزبانی (همان، 357).

در این باره، تفصیل او درباره ی مفهوم و تاریخ طبقه ی بورژوازی در جهت گیری طبقاتی اسلام (شریعتی، 1390، 27) و تفاوت آن با طبقه ی فئودال (همان، 26) برای مقایسه ی فهم او از طبقات در جوامع مدرن غربی می تواند محل توجه باشد.

اما این بدان معنا نیست که شریعتی به آگاهی طبقاتی افراد نسبت به موقعیت طبقاتی مشترک خود و حاکمیت نهایی یک طبقه ی رنجبر بر طبقات دیگر اعتقاد داشته باشد: میان این دو جامعه جامعه ای بر اساس همشکلی و جامعه ای بر اساس همدردی دانشمندان به جامعه ی سومی نیز اشاره می کنند که براساس همفکری است و این را برتر از آن دو می دانند که مرا نیز چنین اعتقادی بود.

آنها که در روی زمین زندگی می کنند و با نام انسان مشخص می شوند جز در صورت و اندام، اشتراکی حقیقی واقعی ندارند، و آنها که در طبقه ای جای گرفته اند، به صرف هم طبقه بودن، جامعه ای حقیقی و واقعی نمی توانند ساخت، چرا که هر کدام به نوعی می اندیشند (شریعتی، 1386، 357).

این بیان با تحقیر طبقه ی فرودست نیز همراه است: در همین طبقه ی محروم هستند کسانی که زبون اند و به زبونی خود کرده اند و می خواهند بمانند و حتی با دشمن همکار و همراه اند! و کسانی نیز هستند که ذلت و زبونی را نمی پذیرند و مبارزه می کنند.

این دو را چگونه می شود دید؟ هر چند که در یک طبقه باشند! پس آنها که همفکرند و یکسان می اندیشند و هم عقیده اند، یک جامعه، یک ملت و یک اجتماع حقیقی تشکیل می دهند.

بنابراین، عالی ترین و مقدس ترین رابطه ای که انسان با دیگران احساس می کند، نه رابطه ی هم نژادی، نه هم خاکی، نه هم خونی، نه خویشاوندی و نه هم طبقه ای و هم نوعی است، که همفکری، هم اعتقادی است.

من پیش از هر کسی، کسی را نزدیک و صمیمی و خویشاوند می بینم که مانند من می اندیشد، مانند من اعتقاد دارد و براساس اعتقاد و بینشش، درد مرا دارد.

مثل من دنیا را می بیند، زندگی را معنا می کند و مانند من هدف مشترکی برای زندگی دارد و همسان من به جهان و به انسان معتقد است.

بنابراین، عالی ترین رابطه ی بین انسان ها، رابطه ی همفکری و هم اعتقادی و هم ایمانی است.

و راست هم هست، که جز این رابطه، تنها پیوند طبقاتی است که قابل قبول تر می نماید، اما دیدیم که میان دو طبقه ای که ابزار رنج خویش است و خود کرده به ذلت و زبونی و یکی با تمام وجودش علیه زبون سازان می جنگد، تفاوت بسیار است.

هرچند که بناگزیر در طبقه ای مشترک ایستاده باشند.

و برعکس، چه بسا انسان های آزاده ای که علیه طبقه ی خویش شوریده اند تا به پیوندی فکری و اعتقادی، در خدمت طبقه ی مخالف خویش، طبقه ی محروم، قرار گیرند.

غالب رهبران انقلابی در انقلاب های سوسیالیستی معاصر، روشنفکران برخاسته از طبقه ی برتر نجیب زادگان، فئودال ها، اشراف و سرمایه داران بوده اند! (358-357).

اما این تضادهای اجتماعی در فرایند تبیین مفهوم امت به کلی فراموش می شود.

ازین پس و حتی پیش از این فراز، عمده ی بحث شریعتی به انحای حکومت و شیوه ی زعامت امام برمی گردد و درباره ی ساختار جامعه، کمترین توضیحی ارائه نمی کند.

او با هشیاری نسبت به اینکه رهبری در چنین اجتماعی مستعد دیکتاتوری است (همان، 347-346)، با تمایز گذاشتن میان سیاست به عنوان فلسفه ی دولتی که مسئولیت شدن جامعه را بر عهده دارد و پلیتیک، معادل غربی آن در فلسفه ی حکومت که بر اصل ساختن تکیه ندارد، بلکه بر اصل داشتن تکیه دارد و چنان که ریشه ی لغوی و نیز منشأ تاریخی آن حکایت می کند، هدفش کشورداری است (همان، 345)، به آن چیزی می پردازد که به زعم او رهبری را از دیکتاتوری جدا می کند (همان، 348).

عمده ی نقدها به کتاب امت و امامت نیز از زاویه ی نقد نظری همین مناسبات حکومت داری و نیز سنجش عملی تجربه ی حاکمیت نظام جمهوری اسلامی در ایران پس از انقلاب صورت گرفته اند، اما این مسائل موضوع این مقاله که به ساختار اجتماعی می پردازد تا ایده ی امت را به عنوان اجتماعی مبتنی بر توافق نقد کند که هیچ گونه تضاد اجتماعی در خود ندارد و طبیعتاً طبقات اجتماعی درون آن حل شده اند، نیست.

چرا که به زعم او، امت جامعه ای است که از افراد انسانی که همفکر، هم عقیده، هم مذهب و همراه اند، نه تنها در اندیشه مشترک اند، که در عمل نیز اشتراک دارند.

افراد یک امت از هر رنگ و خون و خاک و نژاد یک گونه می اندیشند و ایمانی همسان دارند و در عین حال، در یک رهبری مشترک اجتماعی، تعهد دارند که به سوی تکامل حرکت کنند، جامعه را به سوی کمال ببرند، نه به سوی سعادت .

که پیشتر گفتیم میان دو اصل به خوشی گذراندن و به کمال گذشتن ، امت طریق دوم را برمی گزیند.

(همان، 360) البته به زعم برخی، شاید امت مد نظر شریعتی به عنوان یک ایده، صورت مثلی و مانند آن تلقی شود، اما تأکید مکرر او بر حقیقت و واقعیت و عینی واقعی در تقابل با ذهنیِ کلی (همان، 358) ما را از این فرض بازمی دارد.

نتیجه گیری به رغم تلاش شریعتی در متون مختلف خود برای ارائه ی تفسیر اجتماعی از دین به ویژه با تحلیل طبقاتی از تاریخ اسلام و نیز جامعه ی معاصر خود که در گفت وگوها و دست نوشته های گردآوری شده با عنوان جهت گیری طبقاتی اسلام (مجموعه ی آثار 10) هم به چشم می خورند (به ویژه نگاه کنید به جمع بندی دفتر دوم با همین عنوان جهت گیری طبقاتی اسلام (شریعتی، 1390، 148-145))، تحلیل دیگری از او حول مفهوم امت بر تمامی این آثار و نیز بر فهم غالب جامعه ی مذهبی ایران سایه افکنده و هرگونه تحلیل طبقاتی را نه به عنوان درک جامعه شناختی که با برچسب تحلیل مردود مارکسیستی به حاشیه رانده است.

بر این اساس و با توجه به تأثیر عمیق شریعتی بر موافقان و مخالفان دیرین و امروزین او به شکل نفی تضادهای طبقاتی و حتی طرد تحلیل طبقاتی و یا هرگونه تضاد ذاتی در جامعه (به رغم نفی مفهوم امت به نفع جامعه و استقرار در موضع آکادمیک جامعه شناسانه ) ناگزیر از آن هستیم که ضمن اعاده ی حیثیت مفهومی از جامعه در پرتو تأکید بر گسست مفاهیم مدرن از مفاهیم سنتی در غرب (آنچنان که در متون کلاسیک علوم اجتماعی، با مقدمه ی مهم مارکس وبر بر اخلاق پروتستانی و روح سرمایه داری می شناسیم؛ همان کتابی که شریعتی در مقدمه ی خود بر امت و امامت به ایده ی اصلی آن اشاره دارد اما فرض اصلی را که گسست جدید از قدیم و غرب از شرق است، نادیده می گیرد)، آنچه را که به درستی به عنوان ایدئولوژی های جامعه شناسانه (طباطبایی، 1390، 9) نقد می شود، از منظری دیگری مورد نقد قرار دهیم؛ یعنی مفهوم طبقه و تضادهای اجتماعی که منتقدان این ایدئولوژی ها به واسطه ی استقرار در موضع نظری اندیشه ی سیاسی و نیز گرایش محافظه کارانه ی اجتماعی خود التفاتی بدان نداشته اند.

منابع: شریعتی، علی (1390).

جهت گیری طبقاتی اسلام (مجموعه ی آثار 10).

تهران، انتشارات قلم.

شریعتی، علی (1386).

علی (مجموعه ی آثار 26).

تهران، نشر آمون.

طباطبایی، جواد (1390).

ابن خلدون و علوم اجتماعی: گفتار در شرایط امتناع علوم اجتماعی در تمدن اسلامی.

تهران، ثالث.

وبر، مارکس (1388).

اخلاق پروتستانی و روح سرمایه داری
کلید واژه ها: مفاهیم - جامعه شناسی - شریعتی - دانشگاه علامه طباطبایی - پژوهشگر - پژوهشگاه علوم انسانی - جامعه - تقابل - انسان - اهمیت - اجتماعی - مطالعات فرهنگی - علامه طباطبایی - دانشگاه علامه - کارشناسی ارشد - طبقاتی - سنتی - مدرن - نخستین - علوم اجتماعی - علوم انسانی - اساسی - زبان شناسی - علی شریعتی - 7 اسفندماه - پژوهشگاه - طباطبایی - بازخوانی - علوم - کارشناسی

آخرین اخبار سرویس:
انسان ها تقریباً چند گرم پلاستیک در هر ماه می نوشند!

جهش تولید از عمیق تر شدن رکود تورمی اقتصاد جلوگیری می کند

درگذشت ریاضیدان برجسته ایرانی

آغاز ثبت نام بدون آزمون دکتری دانشگاه امیر کبیر از فردا

آغاز ثبت نام بدون آزمون دکتری دانشگاه امیر کبیر از فردا

نور خورشید موجب کاهش فشارخون می شود

ترم تحصیلی در چه صورتی بدون سنوات حذف می شود؟

مدیریت ادامه نیمسال تحصیلی جاری بر عهده دانشگاه ها است

مدیریت ادامه نیمسال تحصیلی جاری بر عهده دانشگاه ها است

دانشجویان برای مبارزه به ویروس کرونا آستین همت بالا زدند

ترم تحصیلی در چه صورتی بدون سنوات حذف می شود؟

الهام حمیدی از همسر دومش رونمایی کرد + عکس عاشقانه

نصب آینه اصلی تلسکوپ فضایی جیمزوب ناسا

نحوه انجام امور اداری و آموزشی دانشگاه آزاد در دوه فاصله گذاری اجتماعی

نحوه انجام امور اداری و آموزشی دانشگاه آزاد در دوه فاصله گذاری اجتماعی

نصب آینه اصلی تلسکوپ فضایی chr(034)جیمزوبchr(034)

موجودات دریایی با چهره های ترسناک + تصاویر

تصاویری از موجودات دریایی با چهره های ترسناک و عجیب

برگزاری الکترونیکی کلاس های پیام نور گیلان از هفته آینده

نقاهتگاه بیماران کرونایی در ملایر ایجاد شد

تصمیم گیری حذف نیمسال تحصیلی دانشجویان، منوط به تشخیص دانشگاه است

برگزاری الکترونیکی کلاس های پیام نور گیلان از هفته آینده

نقاهتگاه بیماران کرونایی در ملایر ایجاد شد

کلاس های دانشگاه آزاد از 16 فروردین مجازی برگزار می شود / فیلم آموزش های مکمل در سایت دانشگاه علوم و تحقیقات

حضور یک سوم کارکنان و هیئت علمی در دانشگاه

اختراع تخته پاک کن الکترومکانیکی به همت مخترع سمنانی

تصاویری جالب از پنگوئن های قطب جنوب

اعلام برنامه کلاسهای آموزش مجازی دانشگاه علمی کاربردی در سال جدید

تصویر ناسا از ذوب یخچال های قطب جنوب +عکس

نحوه فعالیت دانشگاه پیام نور در سراسر کشور تا 20 فروردین اعلام شد

حضور یک سوم کارکنان و هیات علمی در دانشگاه

فرهنگ تعامل با طبیعت از کودکی آغاز می شود

فعالیتهای دانشگاه آزاد تعطیل نیست/ حضور یک سوم کارکنان و هیات علمی در دانشگاه

دو ریاضیدان برجسته ایرانی درگذشتند

همکاری علمی دانشمندان چین و ایران برای مقابله با کرونا آغاز شده است

وزیر علوم درگذشت جواد بهبودیان را تسلیت گفت

تعداد قرارداد های ارتباط با صنعت دانشگاه ها باید با میزان مقالاتشان همخوانی داشته باشد

تسلیت وزیر علوم به مناسبت درگذشت دکتر جواد بهبودیان

موسوی : همکاری دانشمندان ایرانی و چینی علیه کرونا آغاز شد

پیام وزیر علوم درپی درگذشت استاد برجسته ریاضی و آمار

تکلیف دانشگاه ها بعد از تعطیلات چه می شود؟

32 بیمار در کرمان بر اثر کرونا جان باختند

فیلم| انحراف علم از هویت تمدنی یا دانشگاه غربی و دانشمند غرب زده

دانشگاه شهید چمران اهواز خوابگاه متاهلی ندارد

نیمسال تحصیلی مطلقاً باید تا اتمام آن تداوم یابد

بررسی کوتاه از وضعیت آموزش مجازی در دانشگاه های زنجان / گروه های آموزشی که بدون عضو ماندند

تمام سیاه چاله ها کلان جِرم نیستند

اعلام برنامه کلاسهای آموزش مجازی دانشگاه علمی کاربردی در سال جدید

آموزش مجازی از 16 فروردین ادامه پیدا می کند / هماهنگی دانشجویان با استادان

حذف نیمسال تحصیلی دانشجویان منوط به تشخیص دانشگاه است

برنامه آموزش مجازی دانشگاه علمی کاربردی اعلام شد

ادامه آموزش مجازی وعدم مراجعه دانشجویان به دانشگاه تااطلاع ثانویی

آموزش مجازی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه می یابد

تصمیم گیری حذف نیمسال تحصیلی بر عهده دانشگاه است

تکلیف دانشگاه ها بعد از تعطیلات چه می شود؟

اعلام برنامه کلاسهای آموزش مجازی دانشگاه علمی کاربردی در سال جدید

سیب زمینی با طعم خدا

اعلام برنامه کلاسهای آموزش مجازی دانشگاه علمی کاربردی

تعریف نظام رتبه بندی ملی براساس شاخص های مناسب ارزشمند و تاثیرگذار است

کمک107 میلیون ریالی دانشگاه آزاد اسلامی به بیمارستان موقت

چاپ مقاله دانش آموخته ی دانشگاه شریف در نیچر

شناسایی سیاره ای جدید میزبان حیات

پرداخت 3.5 میلیارد تومانی حمایت های تشویقی معاونت علمی به اساتید و دانشجویان

دو ریاضیدان برجسته ایرانی درگذشتند

دو ریاضیدان برجسته ایرانی درگذشتند

ارتقاء دانشگاه های ایرانی در رتبه بندی دانشگاه های دنیا

دانشگاه تهران برای پساکرونا آماده می شود/ایجاد هسته های پژوهشی و خوشه های فکری با حضور متخصصان

تحریم ها دریافت کیت و مواد تشخیصی را مشکل کرد/امید برای یافتن واکسن کرونا

تصمیم گیری درباره حذف نیمسال تحصیلی دانشجویان منوط به تشخیص دانشگاه است

تعداد موارد مثبت آزمایشگاهی کرونا در سیستان و بلوچستان به 233 نفر رسید

ادامه آموزش مجازی و عدم مراجعه دانشجویان به دانشگاه تا اطلاع ثانویی

آموزش مجازی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه می یابد

تصمیم گیری درباره حذف نیمسال تحصیلی دانشجویان منوط به تشخیص دانشگاه است

فناوری در خط مقدم بحران کرونا

حذف نیمسال تحصیلی دانشجویان منوط به تشخیص دانشگاه است

همراهی زوج های دانشجو با پویش «هر خانه یک سنگر»

دروس نظری دانشگاه بیرجند به صورت مجازی ارائه می شود

دروس نظری دانشگاه بیرجند به صورت مجازی ارائه می شود

بررسی و تصمیم گیری حذف نیمسال تحصیلی دانشجویان منوط به تشخیص دانشگاه است

پرچم گردانی گنبد حضرت ابوالفضل(ع) در «بیمارستان 22 بهمن» نیشابور + عکس

پروفسور جواد بهبودیان ریاضیدان شیرازی درگذشت

آزمایش کرونا برای افراد سالم نه تنها نفعی ندارد شاید خطرناک هم باشد / تمام آزمایش های کرونا رایگان است

آزمایش کرونا برای افراد سالم نه تنها نفعی ندارد شاید خطرناک هم باشد / نمام آزمایش های کرونا رایگان است

وضعیت آموزش دانشگاه ها پس از پایان تعطیلات نوروزی چگونه خواهد بود؟

حذف نیمسال تحصیلی دانشجویان منوط به تشخیص دانشگاه است

طبیعت بیمار، انسان بیمار تربیت می کند / اخلاق زیست محیطی نداریم

دانشمندان از یک عروس دریایی روبات زیستی ساختند

محمد رضا فربود تولید ماسک در دانشگاه صنعتی شیراز

حذف نیمسال تحصیلی دانشجویان منوط به تشخیص دانشگاه است

وضعیت آموزش دانشگاه ها پس از پایان تعطیلات نوروزی چگونه خواهد بود؟

وضعیت آموزش دانشگاه ها پس از پایان تعطیلات نوروزی چگونه خواهد بود؟

ارتقاء دانشگاه های ایرانی در رتبه بندی دانشگاه های دنیا

ارتقاء دانشگاه های ایرانی در رتبه بندی 2020 دانشگاه های دنیا

90 درصد دانشجویان دانشگاه های دولتی تحت پوشش آموزش الکترونیکی هستند/رویکرد وزارت علوم در پساکرونا

وضعیت دانشگاه ها بعد از تعطیلات نوروزی چگونه می شود؟

ابراهیم کمالی تولید ماسک در دانشگاه صنعتی شیراز

مدیریت ادامه نیمسال تحصیلی به عهده معاونان آموزشی است

مدیریت ادامه نیمسال تحصیلی جاری بر عهده دانشگاه ها است

تحویل دو خوابگاه دانشگاه خواجه نصیر تا پایان ترم تحصیلی / سازمان سنجش باید بر اساس امکانات دانشجو پذیرش کند

طبیعت بیمار، انسان بیمار تربیت می کند

شریعتی به اهمیت مفاهیم مدرن در تقابل با مفاهیم سنتی توجه ندارد

شریعتی به اهمیت مفاهیم مدرن در تقابل با مفاهیم سنتی توجه ندارد