مطالب مرتبط:
دشواریهای تبیین تحویل گرایانه ی شناخت اخلاقی -بخش دوم و پایانی دیدگاه تحویل گرایی اخلاقی
رابطه ی عقل با ایده نزد فلوطین و مقایسه ی آن با نظر ملاصدرا درخصوص وحدت و کثرت عقل - بخش دوم و پایانی نظر ملاصدرا درباره وحدت و کثرت عقل
ایجاب در معاملات دولتی - بخش دوم و پایانی نظریه ی درخواست ایجاب محض
شکاف های اجتماعی عراق و تأثیر های آن بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران با محور بحران 2014 - بخش دوم و پایانی تهدید محیط امنیتی منطقه ای و دفاع فعال تهاجمی ایران
دیپلماسی هند در قبال سازمان تجارت جهانی - بخش دوم و پایانی تحول دیپلماسی اقتصادی هند
5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
دوشنبه، 3 اردیبهشت 1397 ساعت 05:162018-04-23دانش

تبیین مسأله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) - بخش دوم و پایانی بازگشت علوم حصولی به علم حضوری


در این مقاله، علم در بُعد وجودشناختی آن و تقسیم های گوناگونی که بر آن شده است و نیز بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) تبیین شده است.

- تبیین مسأله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) - بخش دوم و پایانیبازگشت علوم حصولی به علم حضوری در این مقاله، علم در بُعد وجودشناختی آن و تقسیم های گوناگونی که بر آن شده است و نیز بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) تبیین شده است.

" 8ـ اقسام علم حصولی علم حصولی به تصوّر و تصدیق تقسیم می شود.

تصوّر آن صورت ذهنی حاصل از معلوم است که به تنهایی و بدون ایجاب و سلب، در ظرف ادراک ما موجود می شود؛ مانند تصوّر انسان، تصوّر اسب و تصوّر درخت.

تصدیق صورت ذهنی به دست آمده از معلومی است که همراه با ایجاب و سلب است؛ مانند قضایای حملی و شرطی (ر.

ک؛ همان، 1432ق.

، ج2: 178ـ177 و همان، 1374، ج1: 178).

10ـ اقسام تصوّرات علاّمه طباطبایی به تبع فلاسفه، تصوّرات را به جزیی و کلّی تقسیم کرده است.

در تعریف تصوّر کلّی آورده است: تصوّری که قابل انطباق بر بیش از یک فرد بوده باشد؛ مانند مفهوم انسان، مفهوم درخت.

تصوّری جزیی نیز آن است که قابل انطباق بر بیشتر از یک واحد نبوده باشد؛ مانند این فرد انسانی (سعید)، این درخت.

علاّمه طباطبایی در این باره می نویسد: علم با تقسیم دیگری منقسم می شود به جزیی و کلّی.

چه اگر قابل انطباق به بیشتر از یک واحد نبوده باشد، جزیی است؛ مانند این گرمی که حس می کنم و این انسان که می بینیم .

اگر قابل انطباق به بیشتر از یک فرد بوده باشد، کلّی است؛ همچون مفهوم انسان و مفهوم درخت که به هر انسان و هر درخت مفروض قابل انطباق هستند (همان، 1374، ج1: 180 و همان، 1432ق.

، ج2: 164).

نقش پیدایش تصوّر کلّی در شناخت شناسی از اهمیّت اساسی برخوردار است.

تصوّر کلّی چگونه به وجود می آید و چه نسبتی با تصوّر جزیی و محسوسات دارد.

علاّمه طباطبایی در این باره مسائل نو و تأثیرگذاری را ارایه کرده است و می گوید: علم کلّی پس از تحقّق علم به جزییّات می تواند تحقّق پیدا کند؛ یعنی ما نمی توانیم مثلاً انسان کلّی را تصوّر نماییم، مگر اینکه قبلاً افراد و جزییّاتی چند از انسان را تصوّر کرده باشیم (همان).

علّت آن است که اگر می توانستیم کلّی را بدون هیچ گونه یگانگی، رابطه و نسبتی با جزییّات آن تصوّر کنیم، در این صورت، نسبت کلّی مفروض به جزییّات آن و غیر آنها مساوی خواهد بود؛ یعنی یا به همه جزییّات منطبق خواهد شد یا به هیچ جزیی منطبق نمی شد، با اینکه ما مثلاً مفهوم انسان را دائماً به جزییّات خود تطبیق می کنیم و به غیر جزییّات آن قابل انطباق نمی دانیم.

پس ضرورتاً یک نوع رابطه میان تصوّر انسان کلّی و تصوّر جزییّات انسان موجود برقرار است.

از این رو، نسبت میانشان، ثابت و غیرقابل تغییر است.

چنین رابطه و نسبتی میان صورت خیالی و صورت محسوسه جاری است (همان).

برخی کلّی را مانند شبح از دور تلقّی کرده اند، امّا علاّمه طباطبایی این نظریّه را نمی پذیرد.

به نظر او کلّیّت یک ویژگی ذهنی است که در ذهن عارض بر ماهیّت می شود؛ زیرا وجود خارجی همواره با تشخّص و فردیّت همراه است و اشتراک در امر متشخّص ممکن نیست.

بنابراین، کلّیّت یکی از لوازم وجود ذهنی ماهیّت است، چنان که جزییّت و تشخّص نیز از لوازم وجود خارجی است (ر.

ک؛ همان، 1432ق.

، ج1: 125).

11ـ اقسام مفاهیم و تصوّرات کلّی علاّمه طباطبایی تصوّرات کلّی را بر دو قسم تقسیم می کند (ر.

ک؛ همان، ج2: 87ـ186 و همان، 1374، ج2: 67): الف) مفاهیم و تصوّرات ماهوی (و حقیقی).

ب) مفاهیم و تصوّرات غیرماهوی (یا اعتباری).

1ـ11) مفاهیم و تصوّرات ماهوی (و حقیقی) مفاهیم و تصوّرات ماهوی مفاهیمی هستند که هم در خارج موجودند وهم در ذهن؛ مانند مفهوم درخت.

در اینجا یک مسأله اساسی مطرح است.

با توجّه به نظر علاّمه طباطبایی درباره اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیّت، چگونه مفاهیم ماهوی در خارج موجودند؟! برای پاسخ به این پرسش مهمّ و اساسی ضروری است که بدانیم علاّمه چه تعریفی را برای ماهیّت ارایه کرده است و جایگاه هستی شناسانه آن را چه می داند؟ علاّمه طباطبایی در حاشیه اسفار ماهیّت را حدّ وجود دانسته است (ر.

ک؛ صدرای شیرازی، 1981م.

، ج7: 227).

حدّ وجود یعنی نهایت و نفاد وجود.

از طرفی، حدّ وجود، امری عدمی است و حقیقتاً موجود و متحقّق نیست؛ زیرا حدّ هر چیز جایی است که آن چیز پایان می پذیرد و تمام می شود.

آنجا که وجود پایان می پذیرد، جز عدم وجود چیزی نیست؛ مثلاً حدّ خط ـ یعنی ابتدا و انتهای آن ـ جایی است که خط تمام می شود و دیگر امتداد نمی یابد.

بنابراین، حدّ خط (یعنی نقطه) جزیی از خط نیست و دارای امتداد هم نیست (ر.

ک؛ فیّاضی، 1387: 38ـ37).

مطابق این نظریّه، ماهیّات در خارج تحقّق ندارند، تنها تحقّق آنها به صورت تحقّق حدّی به معنای مذکور است.

امّا علاّمه طباطبایی برای ماهیّت معنای دیگری ارایه کرده است.

او در کتاب نهایهالحکمه آورده است: ثُمَّ لَمَّا کَانَتِ الماهیّات ظُهُورَاتِ الوُجُودِ لِلأَذهَانِ.

تَوَسَّعَ العَقلُ تَوَسُّعاً اِضطِرَارِیّاً بِإِعتِبَارِ الوُجُودِ لَهَا وَ حَمَلَهُ عَلَیهَا (طباطبایی، 1432ق.

، ج1: 28)؛ یعنی امّا از آنجا که ماهیّات ظهور وجود در اذهان است، عقل اضطراراً و توسّعاً برای ماهیّت نیز وجودی اعتبار و بر آن حمل نموده است.

مطابق این تعریف از ماهیّت، علاّمه طباطبایی واقع عینی را (یعنی آنچه در خارج تحقّق دارد) وجود دانسته است، ولی ماهیّت نه عین وجود است و نه حدّ وجود، بلکه ظهور عقلی و ذهنی وجودهای محدود است؛ یعنی هر کدام از موجودات خارجی فقط وجود است و دیگر هیچ (ر.

ک؛ فیّاضی، 1387: 40).

این تفسیر از علاّمه طباطبایی درباره تعریف ماهیّت بیانگر آن است که علاّمه طباطبایی برای ماهیّات هیچ گونه تحقّق و تقرّری در واقع عینی قائل نیست و در نتیجه، مفاهیم کلّی ماهوی نباید در خارج تحقّق داشته باشند، پس چرا تمام فلاسفه، به ویژه مرحوم علاّمه طباطبایی، گفته اند که مفاهیم ماهوی هم در خارج تحقّق دارند و هم در ذهن؟! در پاسخ، علاّمه طباطبایی در کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم نکته ای بسیار دقیق درباره ماهیّت آورده که جدید و بدیع است و از طرفی، نشان دهنده آن است که او برای ماهیّت، گونه ای تحقّق در خارج قائل است.

وی می گوید: مفهوم (سیاهی و سفیدی) را که ادراک نمودیم، خود ماهیّت بودند؛ یعنی خود واقعیّت خارج بودند (هر چه هستند، همان اَند که هستند) و در عین حال که خود، واقعیّت خارج اَند، این فرق را با واقعیّت خارج دارند که واقعیّت خارج آثاری مستقلّ از ذهن و ادراک دارد، ولی این ماهیّت ها فاقد آن آثارند.

فرق میان ماهیّت و واقعیّت خارج همین است که واقعیّت آثار خارجی دارد، ولی ماهیّت فاقد آن آثار است (طباطبایی، 1374، ج 2: 64).

علاوه بر این، شاهد دیگری می توان از آثار علاّمه طباطبایی یافت که او معتقد است ماهیّت در خارج تحقّق دارد، چنان که در کتاب نهایهالحکمه ماهیّت را اعتباری و غیراصیل دانسته است، امّا در ادامه تصریح کرده است که ماهیّت به واسطه وجود تحقّق می یابد: وَ إِذ کَانَ کُلُّ شَیءٍ إِنَّمَا یَنَالُ الوَاقِعِیَّه إِذَا حُمِلَ عَلَیهِ الوُجُودِ وَ اتَّصَفَ بِهِ فَالوُجُودُ هُوَ الَّذِی یُحَاذِی وَاقِعِیَّه الأَشیِاءِ.

وَ أَمَّا المَاهِیَّه فَإِذ کَانَت مَعَ الإِتِّصَافِ بِالوُجُودِ ذَاتِ وَاقِعِیَّه وَ مَعَ سَلبِهِ بَاطِلَه الذَّاتِ فَهِیَ فِی ذَاتِهَا غَیرُ أَصِیلَه، وَ إِنَّمَا تَتَأَصَّلُ بِعَرضِ الوُجُودِ (همان، 1432ق.

، ج 1: 19)؛ یعنی، از آنجا که هر چیز هنگامی واقعیّت دارد که وجود بر آن حمل شود و به وجود، متّصف شود، پس وجود، چیزی است که در ازای واقعیّت اشیاء است.

امّا ماهیّت، اگر به وجود متصف شود، دارای واقعیّت می گردد و اگر وجود از آن سلب شود، واقعیّت آن باطل می گردد.

پس ماهیّت ذاتاً اصالت و واقعیّت ندارد، بلکه به عرض (واسطه) وجود، دارای اصالت و واقعیّت می شود.

با توجّه به این عبارت، علاّمه طباطبایی ماهیّت را به تبع و واسطه وجود، در خارج متحقّق می داند.

در وجه جمع سخنان علاّمه طباطبایی در دو اثر نامبرده می توان نتیجه گرفت: او برای ماهیّت، گونه ای تحقّق و واقعیّت در خارج قائل است، امّا آن آثار خارجی وجود را ندارد.

علاوه بر این، به نظر او کارکرد ویژه ماهیّت، حکایت گری و کشف از حقیقت موجود در خارج است.

پس می توان از نظر علاّمه طباطبایی درباره تعریف مفاهیم و تصوّرات ماهوی، توجیه عقلی ارایه داد و از اشکال هایی که بر این مسأله وارد نموده اند، تا حدودی دفاع کرد (معلّمی، 1371: 171).

2ـ11) تصوّر و مفاهیم غیرماهوی (یا اعتباری) مفاهیم اعتباری بر دو قسم است: 1ـ مفاهیم اعتباری اعم.

2ـ مفاهیم اعتباری اخص.

مفاهیم اعتباری اعم نیز بر دو قسم است: معقولات ثانیه فلسفی و معقولات ثانیه منطقی.

معقولات ثانیه فلسفی آن دسته از مفاهیم است که یا حیثیّت مصداق آنها در خارج بودن است؛ مانند وجود و صفات حقیقی آن و مانند علّت و معلول، وحدت.

یا حیثیّت مصداق آنها در خارج بودن نیست؛ مانند عدم.

معقولات ثانیه منطقی مفاهیمی هستند که حیثیّت مصداق آنها در ذهن بودن است (ر.

ک؛ طباطبایی، 1374، ج2: 81ـ64 و همان، 1432ق.

، ج2: 189ـ186).

اعتباریّات اخص یا اعتباری اجتماعی که در راستای حیات اجتماعی حاصل می شوند، مفاهیمی هستند که از اعطای حدّ چیزی به چیز دیگر به سبب نیازهای زندگی به وجود می آیند؛ مانند مالکیّت یا ریاست (ر.

ک؛ همان، 1374، ج2: 157 به بعد و همان، 1432ق.

، ج2: 190ـ189).

12ـ تصدیقات علاّمه طباطبایی در تعریف تصدیق می نویسد: صُورَه ذِهنِیّه مِن عُلُومٍ مَعَهَا اِیجَابٌ أَو سَلبٌ، کَالقَضَایَا الحَملِیَّه وَ الشَّرطِیَّه وَ یُسَمَّی تَصدِیقاً (همان، 1374، ج 2: 178)؛ یعنی صورت ذهنی معلومی که همراه با ایجاب و سلب است؛ مانند قضایای حملیّه و شرطیّه به آن تصدیق می نامند.

به نظر علاّمه طباطبایی، تصدیق همان قضیّه منطقی است.

اگر محمول قضیّه چیزی غیر از وجود موضوع آن باشد، مانند انسان عالم است، به آن هلیّات مرکّبه گویند.

در این نوع از قضایا، در حالت ایجابی، قضیّه تنها از سه جزء تشکیل شده است: موضوع، محمول، حکم.

به نظر او، نسبت حکمیّه (یعنی نسبت محمول به موضوع)، جزء قضیّه نیست، بلکه از آنجا که حکم، یک فعل نفسانی است، قضیّه برای تحقّق این فعل نفسانی، نیازمند بدان است، نه از آن جهت که نسبت حکمیّه جزء قضیّه است (ر.

ک؛ همان: 62ـ58؛ همان، 1432ق.

، ج2: 189ـ178 و مطهّری، 1374، ج2: 62ـ58).

امّا قضیّه هلیّه مرکّبه در حالت سلبی تنها از دو جزء (موضوع و محمول) تشکیل می شود.

ذهن در قضیّه سالبه حکمی درست نمی کند و این حکم نساختن را مانند حکم ساختن خود در قضایای موجبه می پندارد و یک نسبت پنداری به نام نیست می سازد که در برابر نسبت حقیقی است قرار دارد (ر.

ک؛ همان).

در قضایای هلیّه بسیطه، اگر محمول قضیّه ای موجود و یا وجود قرار گیرد، در حالت ایجابی مانند قضیّه انسان موجود است ، قضیّه از سه جزء (موضوع، محمول و حکم)، تشکیل می شود.

در این گونه از قضایا، نسبت حکمیّه وجود ندارد؛ زیرا نسبت، یک وجود رابط است و معنا ندارد یک وجود رابط (و فی غیره) که همیشه قائم به دو طرف است، میان شیء و خودش که در حالت وحدت کامل است و هیچ مغایرت در کار نیست، فاصله گیرد.

پس در این گونه قضایا نسبت حکمیّه، حتّی به عنوان جزء لازم (نه اصلی) قضیّه نیز ضرورتی ندارد (ر.

ک؛ همان).

در قضایای هلیّه بسیطه سالبه، قضیّه تنها از دو جزء (موضوع و محمول) تشکیل می شود.

در این صورت، نه از حکم خبری است و نه از نسبت حکمیّه (ر.

ک؛ همان).

علاّمه طباطبایی مانند فلاسفه پیش از خود، قائل به تقسیم های رایج قضیّه به بدیهی و نظری، اولی و شایع است.

13ـ بازگشت علوم حصولی به علم حضوری بیان شد که علم به حضوری و حصولی تقسیم می شود.

از طرفی، علوم حضوری خطاناپذیرند.

از این رو، مسأله اساسی و مهم آن است که رابطه علم حضوری و حصولی چگونه است؟ آیا این دو علم، قابل بازگشت به هم هستند؟ کدام اصل و کدام فرع است و کدام یک بر دیگری مبتنی است؟ علاّمه طباطبایی معتقد است که در نظر ابتدایی، انسان علم را به حضوری و حصولی تقسیم می کند، امّا در نظر دقیق، در واقع، علم حصولی به علم حضوری منتهی می شود (ر.

ک؛ همان، 1432ق.

، ج2: 154).

دو گونه تفسیر در بازگشت علوم حصولی به علم حضوری ارایه شده است: (ر.

ک؛ شیروانی، 1391، ج3: 33ـ31): 1ـ علم حصولی؛ چنان چه عموم فلاسفه پنداشته اند، حصول صورت اشیای مادّی در ذهن نیست، بلکه عبارت است از حصول صورت مجرّدات مثالی که آنها را با علم حضوری مشاهده می کنیم .

بنابراین، مفاهیم ذهنی ما از امور مادّی پیرامون ما انتزاع نشده، بلکه از همان موجودات مجرّد به دست می آید.

برخی از عبارات علاّمه طباطبایی اشاره به این تفسیر دارد: نفس در آغاز کار (و پیش از آنکه واجد هر گونه علم حصولی و یا حضوری گردد)، به خودش علم حضوری دارد و با این علم حضوری، وجود خارجی خود را می شناسد.

آنگاه از معلوم حضوری خویش، یک صورت ذهنی برمی گیرد، همان گونه که دیگر صورت های ذهنی ـ بنا بر آنچه گذشت ـ از معلوم های حضوری به دست می آورد (ر.

ک؛ طباطبایی، 1432ق.

، ج2: 167).

2ـ آنچه در نظر ابتدایی، علم حصولی و کاشف از معلومات بالعرض دانسته می شود، در واقع، و در نظر عمیق و دقیق، این علوم حضوری است که فقط معلوم بالذّات را نشان می دهد و کاشفیّت از ماورای معلوم بالذّات تنها به اعتبار عقل است.

از این رو، مقصود از منتهی شدن علوم حصولی به علوم حضوری آن است که در حقیقت، همه علوم حضوری اَند (ر.

ک؛ همان، 1426ق.

: 124).

آنچه صورت های ذهنی نامیده می شود، در واقع، موجودات مجرّدی هستند که در عالم مثال یا عالم عقل وجود دارد.

نفس آنها را از دور مشاهده می کند و بدین نحو، نسبت به آنها آگاهی حضوری به دست می آورد (ر.

ک؛ شیروانی، 1391، ج3: 33).

شاهد این تفسیر، مطلبی است که علاّمه طباطبایی در کتاب بدایه الحکمه آورده است: فَقَد تَبَیَّنَ بِهَذَا البَیَانِ إِنَّ العُلُومَ الحُصُولِیَّه فِی الحَقِیقَه عُلُومٌ حُضُورِیَّه (طباطبایی، 1426ق.

: 198).

بنابراین، با این بیان روشن شد که علوم حصولی در واقع، علوم حضوری اَند.

علاوه بر این، دو دلیل شاهد که علاّمه طباطبایی در کتاب نهایهالحکمه آورده مبنی بر اینکه همه علوم حصولی به علوم حضوری منتهی می شوند، تفسیر دوم را تأیید می کند (ر.

ک؛ همان، 1432، ج2: 158ـ154).

نتیجه گیری با توجّه به آنچه گفته شد، می توان نتیجه گرفت: الف) همه علوم حصولی یک علم حضوری اَند.

علم حصولی یعنی علمی با واسطه صُوَر و مفاهیم اشیاء خارجی.

این صُوَر و مفاهیم نزد نفس و ذهن ما حاضر است؛ یعنی بدون واسطه نزد نفس ما حضور دارند.

بنابراین، تمام صُوَر و مفاهیم و قضایای ذهنی، معلوم به علم حضوری اَند.

ب) تمام علوم حسّی برگرفته از احساسات و انفعالات، درونی اَند.

به هنگام دیدن یک درخت یا یک منظره، نوری از آن شیء منعکس می شود و به چشم می رسد، عکس آن شیء در چشم نقش می بندد، سپس به وسیله عصب بینایی به مغز متّصل می شود (یا هر تفسیر دیگری که در فیزیولوژی و علوم دیگر برای دیدن نور پذیرفته است).

در نتیجه فعل و انفعالات مغزی و عصبی، قوّه باصره که مجرّد است (و از قوای نفس آدمی است)، منتقل می گردد و این انفعال قوّه باصره نفس، همان احساس دیدن است، همان انفعال درونی است که معلوم به علم حضوری است.

سپس ذهن انسان از این انفعال درونی، عکس برداری می کند.

پس تمام صورت هایی که به وسیله حواسّ پنجگانه در ذهن پدید می آید، برگرفته از احساسات و انفعالات درونی است که معلوم به علم حضوری اَند؛ یعنی میان آن احساسات و نفس، صُوَر و مفاهیم ما فاصله نیست، بلکه صُوَر و مفاهیم به وسیله ذهن ساخته می شوند.

ج) تمام مفاهیم منطقی برگرفته از مفاهیم درون ذهنی اَند (یعنی معلوم به علم حضوری اَند)؛ مفاهیمی همچون مفهوم کلّی، جزیی و مانند آنها؛ مفاهیم منطقی و مفاهیم حکایت گر، ویژگی و صفات مفاهیم درون ذهنی هستند.

مفاهیمی مانند مفهوم کوه، مفهوم انسان که کلّی اَند؛ مفاهیمی مانند کوه البرز و سعید، جزیی اَند.

این کلّیّت و جزییّت از ویژگی های دو مفهوم است که در ذهن انسان هستند و میان آن مفاهیم و نفس انسان، مفاهیم دیگری واسطه است.

پس ویژگی های آن، معلوم به علم حضوری اَند.

از این رو، مفاهیم کلّی و جزیی (مفاهیم منطقی)، برگرفته از علوم حضوری اَند.

د) همه یا بیشتر مفاهیم فلسفی برگرفته از علوم حضوری اَند.

مفاهیمی مانند علّت و معلول، جوهر و عرض وجود.

مفاهیم فلسفی اَند.

انسان با بررسی و مقایسه میان نفس و اراده و اینکه اراده وابسته به نفس است و نفس، طرف وابستگی، به مفهوم علّت و معلول دسترسی پیدا می کند، همچنان که اراده به علم حضوری شناخته می شود، وابستگی و توقّف آن بر نفس نیز به علم حضوری دانسته می شود و آنگاه مفهوم معلول از این وابستگی و توقّف انتزاع می شود.

مفهوم جوهر و عرض نیز از بررسی و مقایسه میان نفس و صفات آن به دست می آید.

هـ) درک مفاهیم کلّی، یعنی مشاهده موجود مجرّد عقلانی، درک مفاهیم خیالی، یعنی مشاهده موجود مجرّد مثالی.

به نظر علاّمه به تبع صدرالمتألّهین، انسان پیش از ساختن مفاهیم کلّی عقلی و مفاهیم حسّی و خیالی، مصادیق آنها را در عالمی جدای از نفس و قوای نفس خود مشاهده می کند، سپس مفاهیم حسّی و عقلی را می سازد.

بنابراین، بازگشت مفاهیم فلسفی و منطقی و قضایای بدیهی به علوم حضوری از مباحث مهمّ معرفت شناسی است.

از این رو، ضروری است که مطالعه بیشتری در قلمرو آن انجام پذیرد.

مراجع ابراهیمیان، سیّدحسین.

(1372).

معرفت شناسی از دیدگاه فلاسفه اسلامی و غربی.

چاپ اوّل.

قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

ابن سینا، حسین.

(1393ق.

).

التّعلیقات.

تحقیق عبدالرّحمن بدوی.

القاهره: الهیئه العامه للکتب.

ـــــــــــــــ .

(1391).

الشّفاء (الهیّات).

قم: انتشارات آیه الله مرعشی.

اکبریان، رضا.

(1386).

مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام.

چاپ اوّل.

تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

برهان مهریزی، مهدی.

(1389).

ماهیّت حکایت از دیدگاه مشهور و استاد فیّاضی .

معرفت فلسفی.

شماره 28.

قم: انتشارات مؤسّسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).

جوادی آملی، عبدالله.

(1378).

معرفت شناسی در قرآن.

چاپ اوّل.

قم: نشر اسراء.

خسروپناه، عبدالحسین.

(1390).

علاّمه طباطبایی.

چاپ اوّل.

تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

ــــــــــــــــــــ.

(1388).

نظام معرفت شناسی صدرایی.

چاپ اوّل.

تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

زاهدی، جعفر.

(بی تا).

شرح منظومه فارسی.

قم: انتشارات ایران.

سبزواری، حاج ملاّهادی.

(1413ق.

).

شرح منظومه.

تصحیح حسن حسن زاده.

چاپ اوّل.

بی جا: نشر ناب.

شیروانی، علی.

(1391).

ترجمه و شرح نهایهالحکمه.

چاپ پانزدهم.

قم: بوستان کتاب.

صدرای شیرازی، محمّد.

(1981ق.

).

الحکمه المتعالیه.

چاپ سوم.

بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ـــــــــــــــــــــــ .

(1387).

رساله فی اتّحاد العاقل و المعقول.

تصحیح، تحقیق و مقدّمه بیوک علی زاده.

چاپ اوّل.

تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

طباطبایی، سیّد محمّدحسین.

(1339ق.

).

المیزان.

چاپ سوم.

قم: مؤسّسه مطبوعاتی اسماعیلیان.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ .

(1374).

اصول فلسفه و روش رئالیسم.

ج 1 و 2.

چاپ چهارم.

تهران: انتشارات صدرا.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ .

(1432ق.

).

النهایه الحکمه.

چاپ ششم.

قم: مؤسّسه نشر اسلامی جامعه مدرّسین قم.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ .

(!426ق.

).

بدایهالحکمه.

چاپ بیست و دوم.

قم: مؤسّسه نشر اسلامی جامعه مدرّسین قم.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ .

(1371).

برهان.

تصحیح مهدی قوام صفری.

قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

طوسی، خواجه نصیرالدّین.

(1345).

رسالهمسأله العلم.

تصحیح عبدالله نورانی.

چاپ اوّل.

مشهد: دانشگاه مشهد.

فخر رازی، محمّد.

(1410ق.

).

المباحث المشرقیّه.

تحقیق و تعلیق محمّد المعتصم بالله البغدادی.

بیروت: دار الکتاب العربی.

مطهّری، مرتضی.

(1379).

مجموعه آثار.

ج 6.

چاپ هفتم.

تهران: انتشارات صدرا.

معلّمی، حسن.

(1390).

معرفت شناسی.

چاپ دوم.

قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).

ــــــــــــــ .

(1387).

نگاهی به معرفت شناسی در فلسفه اسلامی.

چاپ دوم.

تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

نویسنده: مهدی منفرد: استادیار دانشگاه قم دو فصلنامه اندیشه علامه طباطبایی بهار و تابستان 1394.

انتهای متن/ http://fna.

ir/blgine
کلید واژه ها: طباطبایی - انسان - درخت - علوم - صورت - رابطه - همراه

آخرین اخبار سرویس:
دانشگاه شریف با شبکه سازی هزینه های تحقیقاتی را کاهش می دهد

ظریف وارد دهلی شد

ثبت نام کاردانی نظام جدید دانشگاه فنی وحرفه ای از امروز آغاز می شود

30 درصد مدیریت دانشگاه ها باید به زنان سپرده شود

فارس گزارش می دهد دانشگاه هایی که میلیاردر تربیت می کنند/ هاروارد رکورددار تربیت ثروتمندان جهان

سرنوشت عجیب مجلات باستان شناسی

دستمزد های کار دانشجویی از یک کار ساده بسیار پایین تر است/ چندین بار درخواست افزایش دادیم اما محقق نشد

افطار انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر

لحظه آزاد شدن «حمید صفت» از زندان

ظریف عازم هند شد

رودی جولیانی : تحقیقات رابرت مولر ساختگی است

حمید صفت آزاد شد

عکس/ لحظه آزاد شدن «حمید صفت» از زندان

رییس دانشگاه صنعتی امیرکبیر ابقا شد

حمید صفت از زندان آزاد شد

حمید صفت از زندان آزاد شد

استاد اختیار برخورد با دانشجوی متقلب را دارد

ابلاغ آیین نامه ارتقا اساتید پزشکی دانشگاه آزاد

اعطای بورسیه اسپانیا ویژه استادان دانشگاه علامه

انتصاب رییس جدید دانشگاه پیام نور تهران جنوب

ناسا از نانولوله کربنی برای شناسایی گرد و غبار استفاده می کند

انتشار کلید نهایی سئوالات آزمون دکتری تخصصی پزشکی

زمان اعلام نتیجه اولیه کنکور ارشد

توجیهات شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان برای اجرای سند2030

کلید نهایی سئوالات آزمون دکتری تخصصی پزشکی منتشر شد

خوانین زاده تشریح کرد: احصای کاربرد های ریشه برای دستیابی به روابط مفهومی/گونه های معناشناسی قرآن کریم

کلید نهایی سئوالات آزمون دکتری تخصصی پزشکی منتشر شد

برپایی سفره افطاری ساده درالوند

اژه ای: کلانتری و سایر افراد بهتر است در حیطه کاری خود حرف بزنند/ اینها از چه کسی شنیده اند متهمان به زودی آزاد می شوند؟

آغاز ثبت نام دانشجویان مستعد در دانشگاه فردوسی

پاکسازی ساحل و جلوگیری از تجمع زباله هدف اصلی کمپین ساحل سبز/ شعار "یک خزر بیشتر نداریم" را جدی بگیرید/گرافیک را باید به عنوان ابزاری برای ارتباط بصری بدانیم

روابط عمومی دانشگاه مازندران رتبه برتر کشور

معاون دانشجویی مؤسسه دانش پژوهان خبر داد تلاش برای ساخت پهپاد و شناورهای هوشمند در اصفهان

پاکسازی ساحل و جلوگیری از تجمع زباله هدف اصلی کمپین ساحل سبز/ شعار "یک خزر بیشتر نداریم" را جدی بگیرید

اژه ای: کلانتری و سایر افراد بهتر است در حیطه کاری خود حرف بزنند/ اینها از چه کسی شنیده اند متهمان به زودی آزاد می شوند؟

رهاسازی یک قطعه چنگر در شهرستان نور

بازدید استاندار گیلان از طرح پیشنهادی بوم گردی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت

تلاش برای ساخت پهباد و شناورهای هوشمند در اصفهان

روابط عمومی دانشگاه مازندران رتبه برتر کشور

جزییات پذیرش دانشجوی ارشد آموزش پزشکی به صورت مجازی

معاون دانشجویی مؤسسه دانش پژوهان خبر داد تلاش برای ساخت پهباد و شناورهای هوشمند در اصفهان

راه اندازی سومین پایگاه اورژانس هوایی خراسان رضوی در گناباد

با هدف توسعه و ترویج فرهنگ کارآفرینی؛ دومین کنفرانس ملی کارآفرینی در دانشگاه صنعتی شریف برگزار می شود

فرصت ثبت نام ترم زمستان و بهار مدرسه رباتیک در دانشگاه امیرکبیر آغاز شد

نتایج اولیه کنکور کارشناسی ارشد چهارشنبه اعلام می شود

چهارمین فضانورد ماه گرد آپولو درگذشت

اعلام نتایج اولیه آزمون ارشد

زمان و نحوه امتحانات پایان سال تحصیلی دانشگاه آزاد واحد اهواز اعلام شد

انعقاد موافقت نامه همکاری بین واحد علوم و تحقیقات و دانشگاه لودز لهستان

آیین نامه ترفیع هیئت علمی دانشگاه آزاد ابلاغ می شود

آیین نامه ترفیع هیئت علمی دانشگاه آزاد به زودی ابلاغ می شود

واکنش فراکسیون اهل سنت به توهین استاد دانشگاه زاهدان به قوم بلوچ: درخواست قاطع قضایی را داریم

فاجعه فرهنگی در دانشگاه کردستان!/ رنگین کمان همجنس گرایان در یکی از معابر اصلی دانشگاه شکل گرفت

فاجعه فرهنگی در دانشگاه کردستان!/ رنگین کمان همجنسگرایان در یکی از معابر اصلی دانشگاه شکل گرفت

آغاز بکار نخستین مرکز ملی نوآوری فناوری های ورزشی ایران

معاون آموزشی دانشکده پرستاری و مامایی اهواز معرفی شد

مراسم تودیع و معارفه رییس پارک علم و فناوری گیلان

کارشکنی های معاونت فرهنگی دانشگاه کاشان صدای دانشجویان را درآورد/ عدم پاسخگویی ریاست دانشگاه علتی دارد؟!

دانشجویان سنواتی دانشگاه تا یک ترم نیازی به پرداخت شهریه ثابت یا متغیر ندارند

تجمع دانشجویان آزاد تهران مرکز به روز دوم رسید/ دانشجویان دانشکده هنر تحصن کردند + عکس

چند توصیه برای پذیرفته شدن در مصاحبه دکتری

آشنایی با فلسفه‏ اسلامی به تلویزیون صربستان می رود

برگزاری دومین روز تجمع اعتراضی دانشجویان هنر

دومین روز تجمع اعتراضی دانشجویان هنر و معماری تهران مرکز

گزارش تصویری برگزاری کرسی تلاوت و تدبر در دانشگاه پیام نور سنندج

وزیر علوم تاکید کرد برگزاری کارگاه‎ های آموزشی برای مدیران دانشگاهی

لاشه یک موجود دریایی مرموز در ساحل ولز پیدا شد/عکس

آیین نامه ارتقا و ترفیع اعضای هیأت علمی علوم پزشکی دانشگاه آزاد تدوین شد

تولید نانوذرات از آب انار برای تصفیه پساب رنگی

نشست هیات امنای کانون کارآفرینی استان

فیلم | بازداشت یک استاد هتاک در زاهدان

دبیر کل شورای صنفی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی کرمان انتخاب شد

تجمع دانشجویان آزاد تهران مرکز به روز دوم رسید/ دانشجویان دانشکده هنر تحصن کردند

کارشکنی های معاونت فرهنگی دانشگاه کاشان صدای دانشجویان را درآورد/ عدم پاسخگویی ریاست دانشگاه علت خاصی دارد؟!

کشف سه دره عمیق در زیر یخ های قطب جنوب

درگذشت چهارمین انسانی که به ماه قدم گذاشت (+عکس)

سرپرست دانشگاه آزاد اسلامی واحد بهبهان منصوب شد

دانشجویان دانشگاه سمنان در مسابقات برنامه نویسی به موفقیت دست یافتند

ثبت بیش از 52 هزار پایان نامه در سامانه ملی ثبت پایان نامه ، رساله در سال 96

شاخص­ی برای ارزیابی فعالیت های فرهنگی در دانشگاهها نداریم

گونه های معناشناسی قرآن کریم/ احصای کاربرد های ریشه برای دستیابی به روابط مفهومی

نام نویسی دوره های کاردانی نظام جدید

موافقت نامه همکاری بین واحد علوم و تحقیقات و دانشگاه لودز لهستان منعقد شد

محسن نفر: آیین نامه ارتقا و ترفیع اعضای هیأت علمی علوم پزشکی دانشگاه آزاد ابلاغ می شود

کمیته ارتقای جایگاه واحد علوم و تحقیقات ایجاد می شود

آیین نامه ارتقا و ترفیع اعضای هیأت علمی علوم پزشکی دانشگاه آزاد تدوین شد

رکوردشکنی انتقال انرژی توسط کریستال های پلاستیک

آموختن علم فیزیک مناطق جدیدی از مغز را فعال می کند

هیئت دانشجویی دانشگاه فردوسی مشهد هر شب میزبان 2000 دانشجو برای افطار می شود/ هیچ هزینه ای از دانشگاه نمی گیریم

لبخند ایتام و بیماران صعب العلاج با افطار دانشجویی

ظریف امشب به هند می رود

نام نویسی دوره های نظام جدید کاردانی از امروز

بازدید استاندار گیلان از طرح پیشنهادی بوم گردی دانشگاه آزاد واحد رشت

بازدید استاندار گیلان از طرح پیشنهادی بوم گردی دانشگاه آزاد واحد رشت

طرح «رمضان، بهار قرآن» در دانشگاه آزاد اسلامی مشهد برگزار می شود

مستند جنجالی «فروشنده 2» در دانشگاه منتظری مشهد اکران می شود

کارگاه‎ های آموزشی باید برای مدیران دانشگاهی برگزار شود

انتشار رایگان تحقیقات علمی ناسا

دومین روز تجمع اعتراضی دانشجویان هنر و معماری تهران مرکز برگزار شد

آغاز ثبت نام کاردانی نظام جدید از امروز

تبیین مسأله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) - بخش دوم و پایانی بازگشت علوم حصولی به علم حضوری

تبیین مسأله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) - بخش دوم و پایانی بازگشت علوم حصولی به علم حضوری