مطالب مرتبط:
تحلیلی بر ساختار و آسیب شناسی جامعه نبوی -بخش اول اهمیت عهد و میثاق الهی
رضایتمندی مردم به اندازه اجرای پروژه های عمرانی بزرگ اهمیت دارد
اهمیت دلار 4200 تومانی در روند توسعه صادرات!
زوتی برای همکاری با سایپا اهمیت ویژه ای قائل است
مباحث اقتصادی از نگاه مقام معظم رهبری با اهمیت است
5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
یکشنبه، 2 اردیبهشت 1397 ساعت 09:252018-04-22سياسي

اهمیت عهد و میثاق الهی


رابطه انسان با خدا و به تبع آن رابطه انسان با جامعه، از مهم‎ترین روابط انسان است که سهمی عمده از اعتقاد، رفتار و عملکرد وی را در طول دوران زندگی به خود اختصاص می دهد - چکیده رابطه انسان با خدا و به تبع آن رابطه انسان با جامعه، از مهم‎ترین روابط انسان است که سهمی عمده از اعتقاد، رفتار و عملکرد وی را در طول دوران زندگی به خود اختصاص می دهد.

جامعه نبوی یا آخرین الگوی دینی و اجتماعی بشریّت، تحت مدیریت مستقیم خداوند متعال شکل گرفته و به تصریح آیه 29 سوره فتح، چهار مرحله جوانه زدن، به شکل نهال درآمدن، قوّت یافتن و در نهایت استوار شدن بر پایه های خود را از سر گذرانده است.

با عنایت به هدایت و تربیت بشر به عنوان هدف نزول قرآن کریم و راهبرد الگوسازی جامعه نبوی، قرآن کریم، شکل گیری و ترقی این جامعه را گام به گام پیش برده و در این مسیر، باآسیب شناسی های به موقع، آن را از گذرگاه های حادثه خیز به سلامت عبور داده است.

در این میان، سوره بقره به عنوان نخستین سوره مدنی، در بخشی از مرحله استحکام بخشی به جامعه نبوی، در حوزه راهبری و آسیب شناسی، از ابتدای مرحله سوم شکل گیری؛ یعنی تنومندی و قوّت یافتن ایفای نقش نموده است.

با توجه به شرایط ویژه ورود پیامبر به مدینه، شکل گیری رسمی جامعه و وضع قوانین الهی، همگام با نزول سوره بقره مشخص می شود.

در این سوره با یک آسیب شناسی هدفمند و ذکر مصادیق متعددی از نقض عهد مؤمنین گذشته، به اهمیّت و پایبندی مؤمنین به عهد و میثاق‎های الهی بسیار تأکید شده و انسجام و استحکام یافتن جامعه نوپای دینی و ترقی مؤمنان در تصحیح روابط اجتماعی و از طرفی عدم بروز آسیب اجتماعی نقض عهد جمعی یا مهم‎ترین آسیب جامعه نبوی در دوره سوم شکل گیری، مشروط به میزان پایبندی تک تک آنان به عهد و میثاق های الهی دانسته شده است.

واژگان کلیدی جامعه نبوی، آسیب شناسی، همگام با نزول، سوره بقره، عهد و نقض عهد، میثاق الهی مقدمه جامعه نبوی متشکل از اجتماع مؤمنینی بود که با ظهور اسلام در مکّه، به خداوند و آرمان های معرفی شده توسط پیامبر ایمان آورده و با ورود به مدینه، بر مبنای عهد و میثاق با خدا و پیامبر و پذیرش قوانین الهی، رسماً تشکیل حکومت داده اند.

خداوند در خصوص پیامبر اسلام و یاران ایشان می فرماید: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سیماهُمْ فی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراه وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَه وَ أَجْراً عَظیما (فتح(48): 29)؛ محمد فرستاده خدا است و کسانی که با او هستند در برابر کفار سرسخت و شدید و در میان خود مهربانند.

پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود می‎بینی.

آنها همواره فضل خدا و رضای او را می‎طلبند.

نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده نمایان است.

این توصیف آنها در تورات است و توصیف آنها در انجیل همانند زراعتی است که جوانه‎های خود را خارج ساخته، سپس به تقویت آن پرداخته تا محکم شود و بر پای خود ایستاده است و به قدری نمو و رشد کرده که زارعان را به شگفتی وا می‎دارد.

این برای آن است که کافران را به خشم آورد.

خداوند کسانی از آنها که ایمان آورده‎اند و عمل صالح انجام داده‎اند، وعده آمرزش و اجر عظیمی داده است.

با استناد به این آیه و تلاش برای ارائه گزارشی تفسیرگونه از آن، در می‎یابیم که چهار مرحله برای شکل گیری و رشد جامعه نبوی ترسیم شده است: 1.

رشد به صورت جوانه.

2.

رشد به صورت نهال نوپا.

3.

مرحله تنومندی و قوام یافتن.

4.

مرحله استقلال و ایستادن بر پایه های خود.

بررسی های تاریخی و تفسیری نشان می دهد که دو مرحله نخست شکل گیری جامعه نبوی در مکّه طی شده و هم‎زمان با ورود اسلام به مدینه و هجرت پیامبر، مرحله سوم شکل گیری و رشد جامعه نبوی آغاز می شود.

شکل گیری و ساختاریابی جامعه نبوی در مرحله سوم نیازمند وضع قوانین جدید و تولید انسجام داخلی است و این دو مقوله نیز محصول سامان یافتن روابط مؤمنین در دو حوزه ارتباط با خداوند و جامعه نوپای دینی می باشد.

برای دست یابی به این هدف، قرآن کریم در جایگاه وحی الهی، مبنای قانون گذاری و راهنمای دعوت اسلامی، گام به گام جامعه نبوی را آسیب شناسی نموده و به سمت ترقی و پیشرفت سوق داده است.

به اتفاق مفسران و بررسی گزارش های موجود، سوره بقره نخستین سوره مدنی است که با هجرت پیامبر به مدینه، به تدریج نازل شده است.

در این مقال پژوهشگر همگام با نزول و گزارشی تفسیری از این سوره، روند ساختاریابی و آسیب شناسی جامعه نبوی در مرحله سوم شکل گیری جامعه نبوی، یعنی دوران غلظت و قوام یافتن را مطالعه نموده تا در این مسیر، نخستین و مهم‎ترین آسیب شکل گیری جامعه نبوی را کشف نماید.

این مطالعه تفسیری همچنین می تواند به تولید رویکرد اجتماعی جدیدی در تفسیر قرآن کریم بیانجامد؛ چراکه که نگاه آسیب شناسانه به جامعه نبوی همگام با نزول، راه کارهای قرآنی مقابله با آسیب ها و تقویت جامعه نبوی را ترسیم نموده و دستاوردهای کاربردی و مفیدی را برای امروز جامعه اسلامی در حوزه کیفیّت رفتارسازی فردی و جمعی مؤمنین ارائه می نماید.

در نمایی کلی، بررسی فرآیند جامعه سازی دینی همگام با نزول و با نگاهی کاشف از آسیب شناسی، به ما می نمایاند که پیامبر در پرتو وحی و مدیریت الهی چگونه این حرکت گسترده و اثرگذار اجتماعی را در قلب یک مجموعه قبیله بدوی که اعتقادات جاهلی، پایبندی به نظام قبیله ای، بی دولتی و فقدان جامعه ای متّحد بر مدار آرمان ها و باورهای مشترک، مهم‎ترین شاخصه آن به‎شمار می رفته، شکل داده و با انتقال آن به مدینه با چه آسیب هایی دست و پنجه نرم کرده و با چه راه کارهایی آن را از چالش ها عبور داده که تا عصر حاضر، امّت اسلامی بخشی مهم و تأثیرگذار از جامعه، تاریخ و فرهنگ بشریت را به خود اختصاص داده است.

طرح مسأله بی‎تردید سقوط و اعتلای جوامع محصول تلاش آحاد جامعه، همدلی آنها با یکدیگر، دشمنی با دشمنان، اعتماد و باورشان به قوانین و مقررات، مراقبت و مواظبت بر حرکات دشمنان و منافقین، ایمانشان به مسئولین و رهبران آن جامعه و میزان پایبندی شان به عهد و میثاق های فردی و اجتماعی است.

مدینه نقطه آغاز تشکیل رسمی جامعه اسلامی قلمداد می شود.

در مکّه تلاش وافری شد تا گروهی قوی، معتقد، خداترس، پایبند به عهد و میثاق های الهی و در معیّت پیامبر، شکل بگیرد.

می توان از این افراد به گروه پیشرو تعبیر نمود که در مکّه شکل گرفته و مبنای شکل گیری جامعه اسلامی در مدینه گردید.

سوره های نازل شده در مدینه که به بیست و هشت سوره بالغ می شود، هر یک به ابعادی از ویژگی های جامعه پیشرو اسلامی اشاره کرده است.

شکل گیری جوامع نوبنیان، رخدادی سریع بوده و در مقابل اگر این اجتماع بر پایه هایی مستحکم بنا نشده باشد، به سرعت رو به زوال می نهد.

در این میان، عملیات آسیب شناسی در فرآیند شکل گیری جامعه نبوی، از مهم‎ترین اقدامات انجام شده جهت استحکام بخشی و انسجام دهی به جامعه ایمانی به‎شمار می رود.

سؤال اصلی پژوهش آن است که با استناد به آیه 29 سوره فتح در نوع ساختاریابی جامعه نبوی و همگام با سوره بقره، به عنوان نخستین سوره مدنی، چه نوع آسیب شناسی هایی در فرآیند تحوّل و شکل گیری جامعه ایمانی انجام شده است.

روش تحقیق برای پاسخ به این پرسش ، نخست همگام با روند ساختاریابی جامعه نبوی و نزول سوره بقره، اهمیّت پایبندی به پیمان های الهی و مصادیق عهد و نقض عهد مؤمنین اقوام گذشته و سپس نقش آن را در قوام بخشی یا آسیب رسانی به جامعه نبوی مطالعه خواهیم کرد.

همچنان که خواهیم کوشید با شناسایی و چینش بسترهای اجتماعی و انسانی موجود جامعه مدینه در امکان وقوع نقض عهد جمعی، راه کارهای راه گشای سوره بقره در ممانعت از وقوع این آسیب بنیان کن اجتماعی در جامعه نبوی را بازکاویم.

پیشینه حضور پیامبر در مدینه و تشکیل حکومت دینی از نقاط عطف تاریخ اسلام به‎شمار رفته که مملو از پدیده های اجتماعی(1) و گذارِ اعتقادی ـ سیاسی جامعه عرب آن روز از شرک و بت پرستی به توحید و خداپرستی و از ساختار سیاسی ـ اجتماعیِ قبیله ای به تشکیل قدرت مرکزیِ منسجم می باشد.

هرچند رخدادها و ویژگی های جامعه نبوی از دید مورخان و مفسران پوشیده نمانده است؛ اما مطالعه ای هم جهت با هدف و مسیر این پژوهش که همگام با نزول، به مطالعه ساختاریابی و آسیب شناسی جامعه نبوی پرداخته باشد، توسط نگارنده یافت نشده است.

با این حال منابع متعددی وجود دارد که تاریخ حیات پیامبر را بعضاً مطابق با نزول آیات قرآن کریم نگاشته اند.

(2) همچنین مفسران سبک تنزیلی، همگام با سیر نزول، به تفسیر قرآن کریم همراه با بیان نکات تاریخی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه عصر نزول پرداخته اند.

در برخی موارد محققان به بررسی روش های مقابله با هنجار شکنی در جامعه نبوی،(3) یا سیر تاریخی انقلاب، جهاد و مبارزه، تشکیل دولت و حکومت نبوی همگام با تاریخ جامعه اسلامی و نزول قرآن کریم پرداخته(4) و با معرفی دولت و حکومت نبوی، آن را الگویی از آخرین انقلاب و جامعه تشکیل شده تحت رهبری و مدیریت خداوند متعال دانسته اند که باید سایر انقلاب های اسلامی مانند انقلاب اسلامی ایران نیز مطابق آن طی مسیر نماید.

(5) نکته مغفول در تمام پژوهش های انجام شده، محور اصلی این پژوهش یعنی نبود نگاه کاشف از آسیب شناسی جامعه نبوی همگام با نزول قرآن است.

مفهوم شناسی 1.

آسیب شناسی آسیب به معنای زخم، عیب و نقص، آفت و صدمه (دهخدا، 1377، ج1، ص144؛ معین، 1380، ج1، ص58؛ انوری، 1381، ج1، ص108) و آسیب شناسی(6) در اصل واژه ای مربوط به حوزه علوم پزشکی که به منشأ، ماهیّت، علّت و سیر بیماری ها می پردازد و به معنای مرض شناسی و علم امراض نیز به‎کار می رود (انوری، 1381، ج1، ص109؛ حییّم، 1385، ص726).

این واژه بعداً به سایر حوزه های علوم نیز راه یافته است؛ مانند آسیب شناسی فرهنگی و آسیب شناسی اجتماعی.

(7)جامعه شناسان اصطلاح آسیب شناسی اجتماعی را شاخه ای از دانش دانسته اند که هدف از آن شناخت بیماری‎های روانی ـ‎ تنی و اجتماعی و نحوه تکوین، رشد و دگرگونی آنها (ساروخانی، 1380، ج2، ص571) و یا معالجه اختلالات اجتماعی است.

هر چند برخی معتقدند اصطلاح آسیب شناسی اجتماعی قدمتی حدود هشتاد سال داشته (رجبی و دیگران، 1390، ص41) و هدف آن مطالعه و شناخت علل پیدایش آسیب ها، پیش گیری از وقوع انحرافات اجتماعی یا درمان آنهاست (آقایی، 1380، ش51، ص106).

آسیب شناسی را می توان عملیاتی جهت شناخت و جلوگیری از بروز یا درمان آسیب های به‎وجود آمده همراه یک پدیده دانست.

البته می توان گفت هدف آسیب شناسی تنها درمان یک آسیب نیست، بلکه ممکن است آسیب شناس با تشخیص موقعیت بروز یک آسیب و نوعی پیشگیری اجتماعی،(8) هم‎زمان با جلوگیری از بروز، آن را تبدیل به یک فرصت جهت رشد و پیشرفت یک پدیده نماید.

2.

عهد و نقض عهد عهد ، مصدر و جمع آن عهود و آن را به وصیّت، میثاق (فراهیدی، 1410ق، ج1، ص102)، حفظ و نگهداری چیزی و مراعات آن در همه احوال (راغب اصفهانی، 1412ق، ص591) و یا میثاق و پیمان های میان مردم معنا کرده اند (ابن منظور، 1414ق، ج3، ص311).

برخی نیز عهد را التزام و عقد قلبی بر چیزی (طباطبایی، 1417ق، ج1، ص429) و یا نوعی پایبندی خاص نسبت به مسأله ای میان فرد و سایرین و عقد، قسم و وصیّت را از اسباب این پایبندی دانسته اند (مصطفوی، 1360، ج8، ص246).

در فارسی این واژه به معنای پیمان بستن، میثاق و همچنین به معنای روزگار و دوره (دهخدا، 1377، ج11، ص16450؛ معین، 1380، ج2، ص236) یا قراردادی که بر سر امری بین دو یا چند طرف بسته می شود، آمده است (انوری، 1381، ج5، ص5120).

عهد از مفاهیم پرکاربرد قرآنی است که در بیشتر موارد به معنای پیمان و میثاق است.

این واژه تنها در سوره بقره نُه بار به‎کار رفته (بقره(2): 27، 40، 80، 100، 124، 125و177) و در موارد متعددی نیز از مترادف این واژه، یعنی میثاق، برای دلالت بر عهد و پیمان استفاده شده است (بقره(2): 27، 63، 83 ،84 و93؛ آل عمران(3): 81و187؛ نساء(4): 21، 91، 92، 154و155؛ رعد(13): 20و25).

مفهوم مخالف عهد و میثاق، یعنی نبذ و نقض عهد و میثاق نیز مورد کاربرد و تأکید قرآن کریم است (بقره(2): 27و100؛ انفال(8): 72؛ رعد(13): 20و25؛ حدید(57): 25).

در یک دورنمای کلّی، قرآن کریم در موارد متعددی به ارزش و حفظ عهد و میثاق و نیز مذمّت شدید نقض عهد و میثاق تأکید نموده (مائده(5): 7، 12، 13، 14و70) و عموماً به برخی اعمال و رفتار بنی اسراییل به عنوان مصادیق بارز عهد شکنی مؤمنین گذشته اشاره شده است (بقره(2): 27؛ مائده(5): 13و70؛ انفال(8): 56؛ رعد(13): 20و25).

3.

جامعه(9) نبوی جامعه اسم فاعل مؤنث از مصدر جمع و به معنای گرد هم کردن، فراهم آوردن یا بر هم افزودن است (فراهیدی، 1410ق، ج1، ص239؛ معین، 1380، ج1، ص1208).

معادل عربی آن، مجتمع و اجتماع که ضد افتراق است (طریحی، 1375، ج4، ص314؛ معین، 1380، ج3، ص3872)، به جمع یا گروه؛ خصوصاً گروهی از انسان‎ها اطلاق می شود که جهت مشترکی مانند نژاد، زبان، دین و مذهب، ملیّت و.

با هم داشته و به اعتبار همان جهت مشترک یک جامعه را تشکیل داده و برای رسیدن به اهداف مشترک سیاسی، فرهنگی و اقتصادی و مانند آن به طور مشترک فعالیت می کنند (معین1380، ج1، ص1208؛ انوری، 1381، ج3، ص2072-2071؛ مصباح یزدی، 1391، ص9و340).

علی‎رغم این تعاریف و کاربردهای بسیار مفهوم جامعه، برخی معتقدند این مفهوم هنوز تعریفی مورد اتفاق جامعه شناسان نیافته است (ساروخانی، 1380، ج2، ص807-806).

جامعه نبوی نیز در آغاز، اجتماعی از مؤمنین پیشرو بود که با ظهور اسلام در مکّه به خدا و آرمان های اسلامی ایمان آورده و با تحمّل مشقّت های فراوان، با هجرت به مدینه، پایه های اصلی اجتماعی نوین بر پایه ایمان به خدا را بنا نهادند.

این جامعه بر اساس وجه اشتراک دین و عقیده شکل گرفته و با وضع قوانین الهی، در جهت اصلاح رابطه افراد با خداوند گام برداشته و با نهادینه کردن اصل پایبندی به عهد و میثاق های الهی و رفتار سازی دینی ـ اجتماعی، به سوی انسجام و ترقی پیش رفته است.

4.

دولت شهر(10) و دولت وحیانی نبوی دولت ـ شهر را شکلی از یک جامعه یا نظام سیاسی دانسته اند که قلمرو، محدوده فعالیت و رهبری سیاسی آن یک شهر و پیرامون آن را در بر می گیرد (انوری، 1381، ج4، ص3423؛ آشوری، 1384، ج11، ص167-166؛ غرایاق زندی، 1387، ش42، ص734).

از آنجا که تشکیل نظام سیاسی و به تبع آن دولت و حکومت اسلامی از مهم‎ترین اهداف دین اسلام و یک هدف عام و ضروری در زندگی اجتماعی اسلامی است که در سایه آن از مظلوم در برابر ظالم دفاع شده و عدالت اجتماعی در گستره جامعه دینی پابرجا می شود (قرشی، 1398ق، ص126)، در بدو ورود پیامبر به مدینه ابتدا نظام سیاسی در قالب دولت ـ شهر شکل می گیرد؛ چراکه حوزه فعالیت آن در ابتدا تنها شهر مدینه بوده، سپس با پیشرفت و گسترش اسلام و فتوحات مسلمین، به شکل دولت و حکومت نبوی بروز می کند.

این گذارِ سیاسی در حالی رخ می دهد که گزارش های تاریخی حاکی از عدم وجود هرگونه نظم سیاسی فراتر از نظام قبیله ای در سرزمین حجاز پیش از ظهور اسلام است (برزگر، 1392، ص87-83).

روند ساختاریابی جامعه نبوی محقق برای فهم جامع و دقیق تر وقایع می بایست با سیر شکل گیری آنها هم قدم شود.

بررسی ها نشان می دهد شکل گیری، نوع ارائه جهان بینی، مکتب و گسترش جامعه نبوی از مهم‎ترین رخدادهای زندگی بشر به‎شمار می آید.

همان‎گونه که از نظر گذشت با استناد به آیه 29 سوره فتح، جامعه نبوی چهار مرحله گذار را پشت سر نهاده تا به درختی تنومند تبدیل شده است.

این مراحل عبارتند از: الف: رشد به صورت جوانه و شاخه های کوچک؛ این مرحله مربوط به ابتدای دعوت پیامبر در مکّه است که قرآن کریم از آن به أَخْرَجَ شَطْأَهُ تعبیر کرده است.

واژه شَطْأَ جمع آن اشطاء، به شکافتن دانه از زمین (جرجانی، 1377، ج9، ص153)، شاخه های کوچک (فراهیدی، 1410ق، ج6، ص276) که تازه از درخت بیرون زده و یا جوانه هایی که تازه از زمین روییده اند، معنا شده است (قرشی، 1371، ج4، ص31).

ب: درآمدن به صورت یک نهال نوپای در حال تقویت که قرآن کریم برای این مرحله تعبیر فَآزَرَه را به کار می برد.

این واژه را به معنای بزرگ شدن، تقویت یافتن و قدرت شدید معنا کرده‎اند (راغب اصفهانی، 1412ق، ص74).

ج: تنومندی و استحکام یافتن که در آیه فوق با عبارت فَاسْتَغْلَظ از آن تعبیر شده است.

فَاسْتَغْلَظ نقطه مقابل سستی و به معنای غلظت و استحکام بوده (طبرسی، 1372، ج9، ص192؛ مصطفوی، 1360، ج7، ص250) و برخی نیز آن را مستحکم شدن گیاه و درخت و استوار گشتن آن را بر ساقه های خود دانسته اند (ابن منظور، 1414ق، ج7، ص449).

د: مرحله استقلال و استوار شدن جامعه مؤمنین بر پایه های خود، که قرآن کریم از آن به عبارت فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ تعبیر نموده است.

در این مرحله، جامعه نبوی به مدد تلاش های پیامبر و اصحاب ایشان، بر پایه های خود استوار شده است (طوسی، بی تا، ج9، ص337).

این آیه تصویر کاملی از سیر تکاملی جامعه نبوی را ترسیم نموده است که با ظهور اسلام و پیوستن مؤمنان به پیامبر اکرم(ص)، چگونه نهال دین سر بر آورده و اندک اندک تقویت شده است (ابن عاشور، بی‎تا، ج26، ص176).

بدیهی است که فرآیند استحکام و استقلال و ایستادن بر پایه‎های خود، تا حدودی محصول ایمان و عزم راسخ مؤمنین و اصحاب و پشتیبانی آنان از پیامبر اکرم و معارف ناب اسلامی بوده است (سید قطب، 1412ق، ج6، ص3333-3332؛ دروزه، 383ق، ج8، ص617).

آنان مؤمنینی هستند که می‎توان از آنان به گروه پیشرو یاد نمود.

در آیه فوق، پنج وصف عمده شامل جوانه زدن، کمک کردن برای پرورش، محکم شدن، بر پای خود ایستادن و نمو چشم‎گیر اعجاب انگیز، برای مؤمنان و یاران پیامبر ذکر شده است.

در حقیقت این اوصاف بیان‎گر حرکت و نمو و رشد آنها در جنبه های مختلف است؛ چراکه آنها انسان‎هایی هستند با صفات والا که آنی از حرکت باز نمی ایستند، همواره جوانه می زنند و جوانه ها پرورش می یابند و بارور می شوند (مکارم شیرازی، 1374، ج22، ص117).

بررسی ها نشان می دهد دو مرحله رشد دانه ای و نهال گونه جامعه نبوی در مکّه رخ می دهد.

دوره تنومندی و استحکام یافتن، و استوار شدن بر پایه ها نیز در مدینه طی می شود.

این پژوهش مرحله سوم، یعنی دوره تنومندی و استحکام یافتن جامعه نبوی را مورد مطالعه و بررسی قرار داده است.

سوره بقره، نخستین سوره مدنی است که از همان ابتدا جریان غیر همراه با مؤمنین را متذکر شده و نیز رسالت آسیب شناسی جامعه نبوی و عبور آن از آسیب های موجود را در سال‎های نخست مدینه ایفا نموده است.

آسیب شناسی جامعه نبوی، همگام با نزول، هماهنگ با سبک تفسیری مفسران تنزیلی برای فهم بهتر و جامع آیات قرآن کریم بوده و تاکنون آثار تفسیری و پژوهشی متعددی بر مبنای آن نگاشته اند.

قابل توجه است که این نگاه به جامعه نبوی و ترسیم چهار مرحله فوق و تقسیم آن به محیط مکه و مدینه، نکته ای است که تاکنون در پژوهش های تفسیری و قرآنی به آن توجه نشده است.

عهد و نقض در جامعه عرب عصر نزول و جامعه نبوی بررسی ها نشان می دهد عهد و پیمان در جامعه عرب جاهلی و عصر نزول و همچنین ساختار قبیله ای جایگاه ویژه ای داشته و دو یا چند قبیله می توانستند در سایه انعقاد یک پیمان نامه، سال‎ها در امنیت، آرامش و رونق اقتصادی زندگی کنند و از طرفی جنگ‎های خونین چندین ساله، می توانست ارمغان کوچک‎ترین عهد شکنی قبایل با همدیگر باشد.

قرآن کریم آکنده از توصیه به پایبندی به عهد و پیمان و مذمّت شدید نقض آن است (بقره(2): 27، 40، 63 ،80 ، 83 ، 84 ، 93 ، 100، 124، 125و177؛ آل عمران(3): 81 و187؛ نساء(4): 21، 91، 92، 154و155؛ انفال(5): 72؛ رعد(13): 20و25؛ حدید(57): 25).

پیامبر نیز با ورود به مدینه تاکید ویژه ای بر عهد و پیمان دارند تا جایی که در پایان نخستین خطبه ای که در مدینه می خوانند می فرمایند: خداوند از شکستن عهد و میثاق با او خشمگین می شود (ابن هشام، 1383ق، ج2، ص348-347).

مطالعه رخدادهای ورود پیامبر و مهاجران به مدینه، بیانگر انعقاد پیمان نامه ای توسط پیامبر است که تقریباً تمام قبایل ساکن در مدینه و نیز هم‎پیمانانشان در حوالی مدینه را نیز در بر می گرفت (ابن هشام، 1383ق، ج2، ص351-348؛ حمیدالله، 1407ق، ص63-57).

پیامبر جهت قوام بخشی بیشتر به جامعه نوپای دینی، بین مهاجرین و انصار نیز عقد اخوّت برقرار می نمایند (ابن هشام، 1383ق، ج2، ص353-351).

اوس و خزرج و یهود به عنوان ساکنان اصلی مدینه مدام با هم درگیر بودند.

پس از هجرت و با پذیرش اسلام توسط تعداد زیادی از اقشار مختلف اجتماعی مدنیه، جغرافیای جمعیّتی، هویّت دینی و شرایط اجتماعی جدیدی در مدینه شکل می گیرد.

در این شرایط، در صورت عدم انعقاد پیمان نامه ها، با اینکه مدینه فاقد قدرت مرکزی و نظام سیاسی مستقل بود، زمینه بروز حوادث تلخ و جبران ناپذیری وجود داشت.

به همین جهت پیامبر با انعقاد پیمان نامه مدینه، یکی از مؤلفه های جامعه نبوی یعنی اتّحاد را بین افراد و قبایل مدینه برقرار ساخت.

طبیعتاً این پیمان نامه در امنیت بخشی به جوّ عمومی مدینه بسیار تأثیرگذار بود.

ظاهراً اهل کتاب نخستین کسانی بودند که در همان سال نخست هجرت، پیمان نامه را شکسته و به فعالیت سیاسی و تبلیغی علیه اسلام پرداختند (العلی، 1391، ص176).

اهمیّت عهد و میثاق الهی و بررسی مصادیق آن در سوره بقره 1.

اهمیت عهد و میثاق الهی ایمان، نوعی پذیرش عهد و عقد میثاق با خداوند متعال است.

قرآن کریم وفای به عهد را در کنار ایمان به خدا، روز قیامت، برپایی نماز و دادن زکات آورده (بقره(2): 177)؛ چراکه نقض عهد و میثاق رشته اطمینان و اعتماد را پاره کرده و زیربنای روابط اجتماعی را سست می نماید (مکارم شیرازی، 1374، ج1، ص600).

قرآن کریم همچنین پایبندان به عهد و میثاق الهی را از مصادیق اولوالالباب و داخل شوندگان در بهشت معرفی نموده است (رعد(13): 20-24) و در مقابل، ناقضان آن را از مفسدان، زیان دیدگان (بقره(2): 27)، مورد لعنت خداوند و از اهالی جهنّم (رعد(13): 25) معرفی می نماید.

هر چند برخی مفسران، پایبندی به عهد و میثاق در آیات فوق را پذیرش ایمان به خدا دانسته اند (طباطبایی، 1417ق، ج11، ص342؛ ابن عاشور، بی‎تا، ج12، ص172).

با عنایت به دو مرحله نخست شکل گیری جامعه دینی؛ یعنی مرحله جوانه زدن و به شکل نهال در آمدن، بررسی نمایی کلی از اهداف سوره‎های مکّی نشان می‎دهد در مکّه تأکید بر سامان دهی ارتباط و تقویت عهد و میثاق فردی تازه مؤمنین با خداوند است.

این روند در مدینه و با تشکیل جامعه نبوی، پی گرفته شده و پایبندی به عهد و میثاق الهی جلوه جمعی و اجتماعی نیز به خود گرفته و مراقبت عمومی بر وحدّت جامعه است؛ چراکه در صورت بروز نقض عهد، جامعه مؤمنین در معرض آسیب فروپاشی قرار می گیرند.

پی نوشت: Social Phenomena.

برای مطالعه بیشتر ر.

ک: ابن قرناس، احسن القصص تاریخ الاسلام؛ دروزه، تفسیر الحدیث، ج8؛ نیازمند، شرحی بر آیات قرآن به ترتیب نزول آیات.

ر.

ک: بختیاری، راهبردهایی برای مقابله با هنجارشکنی در عهد نبوی ، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، ش51، 1390.

ر.

ک: فارسی، پیامبری و انقلاب؛ همو، پیامبر و جهاد؛ همو، پیامبری و حکومت.

ر.

ک: فارسی، انقلاب اسلامی و دولت وحیانی نبوی؛ سیر تکامل دولت و قانون اساسی برای تحقق ولایت نبوی ، ماهنامه سوره اندیشه، ش49و48، 1389.

.

Pathology .

Social Pathology .

Social Prophlaxis community society.

.

city-state منابع و مآخذ 1.

قرآن کریم.

2.

آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، ج11، تهران: مروارید، 1384.

3.

آقایی، محمدرضا، آسیب شناسی جامعه دینی و نقش حکومت در آسیب زایی از آن از منظر نهج البلاغه ، فصلنامه معرفت، ، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، ش51، اسفند1380.

4.

ابن اثیر، ابی الحسن علی‎بن‎ابی‎الکرم، الکامل فی التاریخ، ج1، بیروت: دار صادر، 1385ق.

5.

ابن ادریس، عبدالله عبدالعزیز، جامعه مدینه در عصر نبوی، ترجمه شهلا بختیاری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سمت، 1392.

6.

ابن قتیبه، عبدالله‎بن‎مسلم، تفسیر غریب القرآن، بیروت: مکتبه الهلال، بی تا.

7.

ابن قرناس، احسن القصص تاریخ الاسلام کما ورد من المصدر مع ترتیب السور حسب النزول، بیروت: منشورات الجمل، 2010م.

8.

ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، ج2، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق.

9.

ابن عاشور، محمدبن‎الطاهر، التحریر و التنویر، ج12، بی‎جا: مؤسسه التاریخ، بی تا.

10.

ابن منظور، محمدبن‎مکرم، لسان العرب، ج3و7، بیروت: دار صادر، 1414ق.

11.

ابن هشام، ابو محمد عبدالملک‎بن‎هشام‎بن‎ایوب حمیری، السیره النبویه، تحقیق محمد محی الدین عبدالحمید، ج2، قاهره: مکتبه محمد صبیح علی و اولاده، 1383ق.

12.

العلی، صالح احمد، دولت رسول خدا9، ترجمه هادی انصاری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391.

13.

انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، ج1، 3، 4و5، تهران: انتشارات سخن، 1381.

14.

بختیاری، شهلا، راهبردهایی برای مقابله با هنجار شکنی در عهد نبوی ، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، تهران: جامعه الزهراء3، ش51، 1390.

15.

برزگر، ابراهیم، تاریخ تحول دولت در اسلام و ایران، تهران: سمت، 1392.

16.

بهجت پور، عبدالکریم، تفسیر به ترتیب نزول؛ مبانی، اصول، فوائد و قوائد، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1393.

17.

---------------، همگام با وحی، ج1، قم: مؤسسه تمهید، 1390.

18.

---------------، شناخت نامه تنزیلی سوره های قرآن کریم، قم: موسسه تمهید، 1394.

19.

بهرامیان، علی، اوس و خزرج، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1367.

20.

الجابری، محمدعابد، فهم القرآن الحکیم التفسیر الواضح حسب ترتیب النزول، بیروت: مرکز الدراسات الوحده العربیه، 2008م.


کلید واژه ها: جامعه - انسان - سوره - اجتماعی - رابطه - روابط - روابط اجتماعی - قوانین - زندگی - رفتار - اسلام - قرآن - مدیریت - نخستین - سلامت - شرایط - حادثه - حکومت - آرمان - تربیت - میزان

آخرین اخبار سرویس:
دعای روز دوازدهم ماه مبارک رمضان + فیلم

غرفه خبرگزاری ایکنا در ششمین روز از سیزدهمین نمایشگاه قرآن و عترت در مشهد

این افراد منفورترین مردم نزد خداوندند

ترامپ : چرا اوباما وقتی رییس جمهور بود درباره مداخله روسیه در انتخابات کاری نکرد؟

شرح دعای روز دوازدهم ماه مبارک رمضان+صوت

مجلس بحث FATF را از دستور کار خارج کند

ایران ظرف چند روز به غنی سازی 20 درصد می رسد؟

در دستورکار شورای اجتماعی کشور

روحانی فکر می کند که ایران ژاپن است و وزرا خودشان استعفا می دهند/ کارنامه دولت جزء عملکرد اصلاحات است

مردم مراقب باشند ضدانقلاب وارد تجمعات به حق آنها نشود/ برداشت 25 هزار میلیاردی بانک مرکزی از تنخواه دولت کذب است/ کما رفتن و شکنجه مشایی و بقایی صحت ندارد

موضوع اصلاحات لازم در ساختار بانک ها برای کمک به تولید داخلی در نشست غیرعلنی مجلس بررسی شد

حکم فرورفتن خون در حلق روزه دار، چیست+فیلم

برخی از تنیبه ها بر روح و شخصیت دانش آموز تاثیر می گذارد/ پس از تنبیه بدنی به سرعت وارد عمل می شویم/ معلمان خویشتن داری خود را حفظ کنند

ماجرای تخریب ویلای وزیر کشور/ «کلانتری» در حیطه کاری خود حرف بزند/ شکنجه و به کما رفتن بقایی کذب محض است

موسی احمدی، سعید احمدی اوراق مشارکت کاهنده راهکار عملیاتی در تأمین مالی فرآیند ادغام و تملک

امروز خورشید عمود بر خانه خدا می تابد

می ترسم کاری کرده باشم که خدا توفیق خدمت را از من گرفته باشد

مباهله حجت دائمی مسلمانان است

پوشش متفاوت خانم مجری و همسر دومش در حرم امام رضا/عکس

خانواده ها اسامی بی معنا برای فرزندان خود انتخاب نکنند/ لزوم پرهیز از خشونت و تندی با کودکان

نبرد عجیب عقاب و روباه!/عکس

آرزوی خانم کارگردان برای بازگشت بازیگر لس آنجلسی

فاطمه عظیمی فرد، سیاوش صلواتیان، علیرضا عمادالدین مقایسه کاربرد عکس و متن اخبار در وبگاه شبکه های خبر، العالم و پرس تی وی

وزیر ارتجاع چگونه سمبل آزادی شد؟ +عکس

ذهن خوانی آیت الله العظمی بهجت از یک فرد کانادایی

از سوی کتاب نیستان تازه ترین اثر مصطفی رحماندوست به بازار کتاب آمد

احتمال ائتلاف «امید» برای حذف لاریجانی از هیأت رییسه مجلس

لاریجانی گزینه نهایی ما برای ریاست است

توصیه مهم رهبر انقلاب به رییس کمیته امداد چه بود؟

با تخلفات ده ها هزار متری ایران مال برخورد می شود؟

تسلیم یاوه گویی های آمریکا نمی شویم

آیا علی لاریجانی رییس مجلس دهم خواهد ماند؟

ریچارد نفیو چگونه هنر تحریم را نوشت؟

تعدد نهادهای فرهنگی یکی از چالش های فرهنگی کشور است

تصویب کلیات طرح تشدید مجازات جرائم خشن ارتکابی علیه بزه دیدگان خاص

تشکیل کمیته ای برای رسیدگی به خواسته های کامیون داران

تیپ متفاوت خانم های بازیگر در یک کافه/عکس

دوره تربیتی «بینش مطهر» در تبریز برگزار می شود

تصاویر/ آیین گشایش بخش بین الملل بیست و ششمین نمایشگاه قرآن کریم(21)

عضو کارگزاران: روحانی فکر می کند ایران، ژاپن است

تشکیل کمیته برای پیگیری مشکلات کامیون داران در مجلس

قرار افطار در رادیو ایران

طبیعت بکر ارتفاعات سوادکوه/ عکس

امیر زندمقدم ، رویا وفایی مهر بررسی مقابله ای راهبردهای تولید کنش های گفتاریِ موافقت کردن و مخالفت کردن در فیس بوک

روابط ما با هند در دوران برجام گسترش یافته است/ در حوزه انرژی و حمل ونقل زمینه های خوبی برای همکاری با هندوجود دارد

انتخابی دیگر از کتاب الف لام خمینی نامه آقا روح الله به پاپ در حمایت از فلسطین/ مهم ترین مأموریت آقای خمینی چه بود؟

رونمایی از کتاب قرآنی به خط نستعلیق و لاتین

نماهنگ/ بسته ضد تحریم

ایرانی ها 300 میلیون دندان پوسیده دارند

بخش بین الملل نمایشگاه قرآن افتتاح شد

آن بخش از تکمیل مصلی که بر عهده شهرداری است انجام خواهد شد

تشکیل کمیته ای برای رسیدگی به خواسته های کامیون داران

افتتاح بخش بین الملل بیست وششمین نمایشگاه قرآن کریم

تصویب کلیات طرح تشدید مجازات جرائم خشن ارتکابی علیه بزه دیدگان خاص

تاکید سیدحسن خمینی بر برگزاری هر چه ساده تر مراسم ارتحال امام(ره)

عاشقانه " مهناز افشار" و فرزندش + عکس

"شهرزاد کمال زاده" و عکس در طبیعت

اگر شوهر مخالف روزه گرفتن همسر باشد/ پاسخ حضرت آیت الله شبیری زنجانی

آیا مگان مارکل واقعا یک عروس ساده بود؟!

ذکری کلیدی برای گشایش درهای رحمت الهی

تصاویری از فجایع خنده دار زندگی!

ظاهر جدید "پریناز ایزدیار" در کنار رفیق قدیمی اش

مدفن حضرت خدیجه (س)

راز نهفته در سبک پوشش ملکه انگلیس؛ از رنگ جیغ لباس ها تا مراحل پوشیدن کفش

بازگشت مگس های سفید به پایتخت و درس سیاست برای عموم!

نشست ها و حواشی هشتمین روز نمایشگاه بین المللی قرآن

کنگره «اعتماد ملی» از سوی وزارت کشور تایید نشد

از آثار فاخر قرآنی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآنی رونمایی شد

زمان اعلام نتیجه اولیه کنکور ارشد

سؤال 4 نماینده از علوی درباره فرار معاون سازمان محیط زیست

خریدار ماشین احمدی نژاد مالک تراکتور شد

اطلاعیه قطع آب در بندر امام خمینی (ره)

«انگشتتان را در چشم مردم نکنید»

ترتیل خوانی قرآن کریم در مسجد گوهرشاد

پربحث ترین اخبار خبرگزاری فارس در 6 خرداد

قرآن داروی مشکلات بشر است/ باید نور قرآن را به جهان صادر کنیم

برکت در رزق و روزی از آثار مهم تقوا است

عناوین روزنامه های سیاسی 7 خرداد 97/ الزام دولت به تحقق شروط مذاکره با اروپا +تصاویر

ترویج فرهنگ حق دفاع و کاهش خشونت علیه وکلا

بار دیگر بوش بزرگ داخل بستر شد

سلفی خانوادگی زوج محبوب سینما/عکس

اجاره آپارتمان در تجریش چقدر تمام می شود؟

بستگان درجه یک خاوری ممنوع المعامله شدند

نقاشی با قهوه!/ عکس

آخرین وضعیت پرونده پزشک تبریزی

اطلاعیه قطع آب در بندر امام خمینی (ره)

دانلود آهنگ جدید صادق کوهسالی بنام روزای عاشقی

رشد فرهنگ مطالعه با راه اندازی کتابخانه های روستایی

حمید صفت از زندان آزاد شد

نشست هماهنگی سالگرد ارتحال امام خمینی (ره) برگزار شد

دروغ می گویند که هدفشان از تحریم ها مردم ایران نیست/ اگر کنار هم باشیم، هر تحریمی را به فرصت تبدیل خواهیم کرد

افتتاح بخش بین الملل نمایشگاه قرآن

پربیننده ترین اخبار خبرگزاری فارس در 24ساعت گذشته

کمیته آزادی زندانیان مالی کسب و کار در مازندران تشکیل می شود

دانلود آهنگ جدید محی بنام یاد تو

احیای فرم رسانه ای منبر؛ لازمه جذب مخاطبان به برنامه های معارفی سیما

روزنامه استخدامی استان خراسان رضوی و شهر مشهد | دوشنبه 7 خرداد 97

مسابقه «شمیم وحی» در بخش حوزوی نمایشگاه قرآن برگزار می شود

"کسب و کار" پرسود داعش در افغانستان

محمدعلی آهنگران بر پیکر ملک مطیعی نماز خواند

اهمیت عهد و میثاق الهی

اهمیت عهد و میثاق الهی