مطالب مرتبط:
تبیین اهداف بخش بین المللی نمایشگاه قرآن
دشواریهای تبیین تحویل گرایانه ی شناخت اخلاقی - بخش اول استنتاج نتیجه ارزشی از مقدمات غیرارزشی
شرایط بازگشت مجیدی به استقلال اعلام شد
«بازگشت به خانه» در نیمه شعبان
آخرین وضعیت ساخت فیلم تلویزیونی بازگشت به خانه
5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
یکشنبه، 2 اردیبهشت 1397 ساعت 05:162018-04-22سياسي

تبیین مسأله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) - بخش اول تفاوت های علم حصولی و حضوری


در این مقاله، علم در بُعد وجودشناختی آن و تقسیم های گوناگونی که بر آن شده است و نیز بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) تبیین شده است.

- تبیین مسأله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) - بخش اولتفاوت های علم حصولی و حضوری در این مقاله، علم در بُعد وجودشناختی آن و تقسیم های گوناگونی که بر آن شده است و نیز بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) تبیین شده است.

چکیده علم و شناسایی از مهم ترین مسائل مابعدالطّبیعه است.

از این رو، بسیاری از فلاسفه بدان پرداخته اند.

یکی از فلاسفه بزرگ معاصر، علاّمه طباطبایی(ره) است که مسأله علم و حوزه شناسایی و مسائل مرتبط با آن را در ابعاد گوناگون مورد بررسی قرار داد.

علاّمه طباطبایی مانند سایر فلاسفه حکمت صدرایی، علم را از سنخ وجود می داند.

بدین دلیل، آن را در زمره مسائل وجود مطرح کرده است.

در این مقاله، علم در بُعد وجودشناختی آن و تقسیم های گوناگونی که بر آن شده است و نیز بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) تبیین شده است.

کلیدواژه ها علاّمه طباطبایی(ره)، علم، ادراک، علم حضوری، علم حصولی، بازگشت علم حصولی به علم حضوری مقدّمه در این مقدّمه به چند نکته پرداخته می شود: 1ـ معرفت شناسی نو صدرایی (فلسفه معرفت) دارای دو شاخه است: الف) معرفت شناسی.

ب) هستی شناسی شناخت (ر.

ک؛ جوادی آملی، 1378: 23 و 24؛ نیز ر.

ک؛ خسروپناه، 1388: 19 و همان، 1390: 348).

بر اساس چنین نظریّه ای، این تمایز ریشه در حیثیّت دوگانه علم دارد: 1ـ هستی و وجود عینی علم.

2ـ وجه حکایت گری علم (ر.

ک؛ طباطبایی، 1379: 33 و خسروپناه، 1388: 26).

بنابراین، تمایز هستی شناسی شناخت، از احکامی مانند تجرّد یا مادّی بودن، سرشت و حقیقت علم و مانند آن سخن می گوید، امّا معرفت شناسی حکایت گری علم را مورد بررسی قرار می دهد (ر.

ک؛ خسروپناه، 1390: 348).

با وجود آنکه موضوع هر دو شاخه علم است، امّا هر یک حیثیّتی خاص را مورد بررسی قرار می دهند.

از این رو، علاّمه طباطبایی به سبب آنکه به ارزش معرفتی ادراک می پردازد (ر.

ک؛ اکبریان، 1386: 677)، نظریّه اش متعلّق به حوزه معرفت شناسی است، هرچند در ضمن آن به مسائلی چون تجرّد ادراک نیز توجّه دارد (ر.

ک؛ خسروپناه، 1390: 348).

2ـ نظریّه علاّمه طباطبایی درباره ادراک با فلاسفه قبل هم در موضوع و هم در روش متفاوت است.

فلاسفه پیشین علم و ادراک را از جنبه فعّالیّت نفس مورد بررسی قرار می دادند (ر.

ک؛ ابراهیمیان، 1372: 31)، امّا علاّمه طباطبایی علم و ادراک را از جنبه حکایت گری آن از خارج و نحوه این حکایت گری مورد مطالعه قرار داده است.

در روش، مشّایین علم را در طبیعیّات قرار می دادند و بر مقدّماتی از علم النّفس مبتنی بود و نظرات صدراییان واجد مقدّمات هستی شناسی است، امّا علاّمه طباطبایی در اثبات مسائل نظریّه خویش، بیشتر بر وجدانیّات و دو اصل رئالیسم تکیه دارد.

از این رو، نوآوری اصلی علاّمه طباطبایی پردازش نظریّه ای معرفت شناسانه است که به صورت تحلیلی حیثیت حکایی ادراک را موضوع خویش قرار داده است.

البتّه بر اساس دو مبداء تصدیقی که از آن به عنوان اصول رئالیسم یاد می کند، تکیه بر تحلیل مفاهیم و مبادی تصوّری خاصّ خود و مقدّمه قرار دادن وجدانیّات به تصریح خویش، شصت و چهار مسأله را تحلیل و اثبات می کند (ر.

ک؛ طباطبایی، 1379: 75 و خسروپناه، 1390: 349).

3ـ مباحث معرفت شناسی در ادبیّات فلسفه اسلامی با عنوان معرفت مطرح شده است.

مطلق معرفت بیان گر ارتباط میان عالم و معلوم است.

از این رو، موضوع معرفت شناسی، معرفت است، نه علم و ادراک، امّا با اثبات مسأله وجود ذهنی، ادراک می تواند موضوع مسائل معرفت شناسی باشد؛ زیرا ادراک از ارکان معرفت است.

هرچند علاّمه طباطبایی بر تمایز معرفت و ادراک تصریح نکرده است، ولی ادراک را در موضوع مسائل معرفت، قرار داده است.

او در مباحثی مانند اثبات ذاتی بودن حکایت و کاشفیّت بر مبنای اصل رئالیسم معرفت شناختی، این تمایز را اعمال کرده است (ر.

ک؛ طباطبایی، 1379: 177؛ برهان مهریزی، 1389 و خسروپناه، 1390: 350).

4ـ برخی از فیلسوفان به لحاظ وجودشناسی، ماهیّت و طبیعت علم و ادراک را در مقولات مطرح کرده اند و برخی دیگر در مسأله وجود ذهنی.

از این رو، حاج ملاّهادی سبزواری در این مسأله، پنج نظریّه را بیان کرده است (ر.

ک؛ سبزواری، 1413ق.

: 487ـ484).

الف) مشهور فلاسفه پیش از صدرالمتألّهین، علم را کیف نفسانی می دانستند (ر.

ک؛ ابن سینا، 1391: 144ـ140).

ب) فخر رازی علم را از مقوله اضافه دانسته است؛ یعنی علم نسبت و اضافه خاصّی است میان نفس ناطقه و معلوم خارجی (ر.

ک؛ فخر رازی، 1410ق.

، ج1: 331).

ج) خواجه نصیر در برخی آثار خود، علم را از مقوله انفعال دانسته است، امّا در آثار دیگری آن را از مقوله فعل به شمار آورده است (ر.

ک؛ طوسی، 1345: 20 و زاهدی، بی تا، ج 2: 216).

گفتنی است که اگر علم را داخل در مقوله دانستیم، چه آن مقوله کیف باشد و چه غیر آن، تعریف حقیقی علم امکان پذیر است، امّا اگر علم را خارج از مقوله بدانیم، تعریف آن به جنس و فصل، ممکن نیست.

از این رو، بدیهی شمردن مفهوم علم توجیه پذیر می شود (ر.

ک؛ صدرای شیرازی، 1387: پنجاه و هشت و پنجاه و نُه).

هرچند فیلسوفان پیش از صدرالمتألّهین علم را داخل در مقوله دانسته اند، امّا در عین حال، مفهوم علم را بدیهی شمرده اند (ر.

ک؛ همان).

د) صدرالمتألّهین و فلاسفه حکمت متعالیّه، علم را خارج از مقوله شمرده اند.

از این رو، آن را بدیهی می دانند.

انسان وجود علم، آگاهی و مفهوم شناخت را بالوجدان می یابد؛ یعنی ما هم هستی علم را نزد خود، بالوجدان و آشکارا می یابیم و هم معنای شناخت و آگاهی برای ما بداهت دارد.

از این رو، مفهوم علم نزد ما انسان ها بدیهی است و بی نیاز از تعریف منطقی است.

در واقع، وجود علم از ضروریّات عقلی است و از طریق وجدان، قابل درک است.

مفهوم آن نیز امری بدیهی است و اثبات آن نیازمند برهان نیست.

ما در این فصل بر آنیم که از ویژگی های خاصّ علم، بحث و جستجو به عمل آوریم (طباطبایی، 1432ق.

، ج 2: 153).

1ـ تعریف و توصیف علم با توجّه به اینکه به لحاظ منطقی نمی توان برای علم تعریف ارایه کرد، امّا مرحوم علاّمه طباطبایی آن را چنین توصیف کرده است: فالعِلمُ حُصُولُ أَمرٍ مُجَرَّدٍ مِنَ المَادَّه لِأَمرِ مُجَرَّدٍ، وَ إِن شِئتَ قُلتَ: حُضُورُ شَیءٍ لِشَیءٍ: علم عبارت است از حصول امری مجرّد از مادّه برای امری مجرّد از مادّه و نیز می توان گفت: حضور چیزی برای چیزی (همان: 158).

مرحوم علاّمه طباطبایی، درباره چگونگی به وجود آمدن ادراک و علم می نویسد: مشاهده و تجربه به ما اثبات کرده اند که هنگام به کار بردن حواس، در نتیجه تأثیری که واقعیّت مادّی در سلسله اعصاب و مغز ما می کند، عکس العملی مادّی در ما پیدا می شود که با به کار انداختن حاسّه پیدا شده است و با بازداشتن حاسّه از کار، از میان می رود.

مقارن این حال، چیزی را به نام ادراک می یابیم (طباطبایی، 1374، ج2: 96ـ95).

2ـ تقسیم علم تقسیم بندی علم و بررسی مسائل آن، از مهم ترین مسائل در حوزه تفکّر فلسفی است و جایگاه ویژه ای در شناخت شناسی و مسائل مرتبط با آن دارد.

از این رو، این مسأله مورد توجّه ویژه و خاص فلاسفه اسلامی قرار گرفت.

مکاتب فلسفی در عالم اسلامی نیز به علم و تقسیم بندی آن توجّه کامل داشته اند و هر یک به نوبه خود در تبیین، تنظیم و تحکیم آن کوشیده اند.

صدرالمتألّهین و فیلسوفان حکمت متعالیّه تقسیم بندی جدیدی را مطرح کرده اند.

علاّمه طباطبایی نیز آن را پذیرفته است و در سیر تکاملی آن، نقش جدّی داشته است.

ایشان علم را به حصولی و حضوری تقسیم می کند و در توصیف و تعریف آنها آورده است: از اینجاست که فلسفه.

مطلق علم را به دو قسم تقسیم می نماید: 1ـ علم حصولی.

2ـ علم حضوری.

به زبان فلسفه، علم حصولی حضور ماهیّت معلوم است پیش عالِم و علم حضوری حضور وجود معلوم است پیش عالِم (همان، ج1: 129).

او گاهی علم حصولی را علم به ماهیّت و علم حضوری را علم به وجود معنا کرده است؛ یعنی هرگاه چیزی به چیزی علم و آگاهی داشته باشد، قطعاً معلوم نزد عالم حاضر خواهد بود.

حضور معلوم نزد عالم عقلاً از دو حال بیرون نیست: اوّل آنکه ماهیّت معلوم نزد عالم حضور یابد.

این علم حصولی است.

دوم آنکه وجود معلوم نزد عالم حاضر گردد که این همان علم حضوری است (ر.

ک؛ همان، 1432ق.

، ج2: 154).

وی گاهی نیز علم حضوری را علمی دانسته که معلوم با واقعیّت خارجی خود نزد عالم حاضر است: علم حضوری.

یعنی علمی که معلوم آن با واقعیّت خارجی خود نه به صورت و عکس، پیش عالم حاضر است؛ یعنی عالم با واقعیّت خود واقعیّت معلوم را یافته است (همان، 1374، ج 2: 47).

به سخن دیگر، علم حضوری علمی است که عین واقعیّت معلوم پیش عالم حاضر است و ادراک کننده خود معلوم را می یابد؛ مانند علم نفس به ذات خود و حالات وجدانی و ذهنی خود.

گاهی نیز علم حصولی را علمی دانسته که در آن واقعیّات را در قالب صورهایی می یابیم؛ یعنی علم حصولی علمی است که واقعیّت معلوم نزد عالم حاضر نیست، بلکه فقط مفهوم و تصویری از معلوم پیش عالم حاضر است؛ مانند علم نفس به موجودات خارجی، مثل زمین و آسمان.

(ر.

ک؛ همان: 44ـ43 و معلّمی، 1390: 90).

3ـ تفاوت های علم حصولی و حضوری تبیین تفاوت های علم حضوری و حصولی در فهم ویژگی های آنها ضروری است: 1ـ علم حضوری بدون واسطه است، ولی علم حصولی با واسطه مفاهیم و صور است.

2ـ علم حضوری علم به وجود است، امّا علم حصولی علم به ماهیّت و مفهوم است؛ یعنی در علم حضوری، حضور شئ و وجودش نزد عالم مطرح است و در علم حصولی، حضور چیزی که حاکی از معلوم و شیء لحاظ می گردد، نه خود معلوم و شیء.

این حاکی یا مفهوم است یا ماهیّت؛ یعنی یا از سنخ مفاهیم جزیی است یا کلّی.

در مفاهیم کلّی یا از سنخ مفاهیم ماهوی است یا از سنخ مفاهیم فلسفی و منطقی.

3ـ علم حضوری نیاز به ذهن ندارد، ولی در علم حصولی ذهن و صور ذهنی دخالت دارند.

4ـ در علم حضوری، علم عین معلوم است، ولی در علم حصولی علم غیر از معلوم است.

5ـ در علم حضوری احتمال خطا معنا ندارد، ولی در علم حصولی، احتمال خطا معنا دارد.

6ـ علم حضوری اصل است، ولی علم حصولی فرع؛ زیرا اگر علم حضوری نبود، علم حصولی نیز نخواهد بود، چراکه علم به من ، حالات من و احساسات من مقدّم بر هر علمی است، هم از نظر سیر پیدایش علوم و هم به لحاظ منطقی و معرفت شناختی (ر.

ک؛ معلّمی، 1390: 92).

4ـ انواع و مصادیق علم حضوری نظر علاّمه طباطبایی درباره اقسام و انواع علم یعنی علم هر جوهر مجرّد به خود، علم به کارهایی که در دایره وجودیش اتّفاق می افتد، علم نفس به قوا و ابزارهایی که به وسیله آنها کارهای خود را انجام می دهد، علم به آنچه در قوای احساسی ما منطبع می شود، علم علّت ایجادی به معلول خودش، علم معلول به علّت ایجادی، علم یکی از دو معلول علّت واحد به هم (ر.

ک؛ طباطبایی، 1432ق.

، ج 2: 192ـ191).

علاّمه طباطبایی در این باره در اصول فلسفه و روش رئالیسم می نویسد: اگر با یک نگاه ساده بی آلایش نگاه کنیم، خواهیم دید که خودمان (من) از خودمان پوشیده نیستیم و این معلوم مشهود ما چیزی است واحد و خالص که هیچ گونه جزء، خلیط و حدّ جسمانی ندارد.

هنگامی که کارهایی را که در دایره وجود خودمان اتّفاق افتاده است و با اراده و ادراک انجام می گیرد، مانند دیدنم و شنیدنم ، بالأخره همه کارهایی را که با قوای درّاکه و وسائل فهم انجام می گیرد، مشاهده کنیم، خواهیم دید که آنها یک رشته پدیده هایی هستند که به حسب واقعیّت و وجود با واقعیّت و وجود ما مربوط هستند و نسبت دارند، به نحوی که فرض انقطاع نسبت و فرض نابودی آنها یکی است؛ مثلاً اگر از مطابق خارجی کلمه شنیدم مطابق خارجی جزء میم را برداریم یا جدا کنیم، دیگر مطابقی از برای بقیّه کلمه نداریم و این رشته کارها را بی واسطه می فهمیم؛ یعنی شنیدن من به خودی خود، شنیدن من است، نه اینکه در آغاز پیدایش یک پدیده مجهول بوده است و پس از آن با عکس برداری و صورت گیری فهمیده می شود که شنیدن من است.

پس واقعیّت خارجی این رشته کارها و ادراک آنها یکی است؛ یعنی با علم حضوری معلوم است.

همچنین قوا و ابزاری که به وسیله آنها، این کارهای معلوم بالذّات را انجام می دهیم و هنگام استعمال به کار می اندازیم، دانسته به کار می اندازیم، نه اینکه با وسایل و قوای دیگری کشف کرده باشیم و آنگاه به کار انداخته باشیم (همان، 1374، ج2: 53ـ48).

5ـ ملاک علم حضوری مراد از ملاک علم حضوری آن است که چه عاملی سبب می شود موجودی نزد موجود دیگر حضور یابد، به نحوی که آن موجود او را دریابد و شهود کند؛ به سخن دیگر، نسبت به او، علم و آگاهی پیدا کند.

درباره ملاک علم حضوری نظریّه هایی ارایه شده است که عبارتند از: 1ـ وحدت وجودی عالم و معلوم؛ مانند علم نفس به خودش که عینیّت ملاک حضور است.

در واقع، چیزی نزد چیز دیگر حاضر نیست، بلکه شیء برای خودش، حضور، شهود و انکشاف دارد (ر.

ک؛ ابن سینا، 1393 ق.

: 161ـ148).

2ـ وابستگی و تعلّق ذاتی موجودی به موجود دیگر؛ یعنی اگر موجود از خودش پنهان نباشد و نسبت به خود شهود و انکشاف داشته باشد، نسبت به هر چه با وی پیوستگی ذاتی دارد نیز این وجدان و انکشاف را خواهد داشت و تمام علل هستی بخش (خداوند متعال، مجرّدات نفس انسان) نسبت به آنچه ایجاد می کنند، این حالت را دارند.

نفس انسان نسبت به اراده و تصمیم که فعل او هستند، علم حضوری دارد، همچنان که ذات خود را می یابد، امور متعلّق به ذات را نیز می یابد (ر.

ک؛ طباطبایی، 1432ق.

، ج 2: 155ـ154؛ همان، 1374، ج 2: 53ـ49 و مطهّری، 1374، ج 2: 51ـ48).

3ـ تجرّد عالم و معلوم؛ اگر موجود اجزای زمانی و مکانی نداشته باشد، دلیل برای غیب اجزا ندارد، بلکه کلّ وجود او برای وجود خودش شهود و منکشف است و هر چه نیز با او اتّصال وجودی داشته باشد، برای او حضور خواهد داشت.

در واقع، آنچه باعث تفرّق و غیبت می شود، مادّی، مکانی و زمانی بوده است و هرگاه ملاک تفرّق و غیبت از بین برود، زمینه شهود و حضور فراهم می گردد (ر.

ک؛ همان).

4ـ اتّحاد یا وحدت موجود با صفات خود؛ مانند وحدت صفات حق با حق که موجب علم حضوری به آنها می گردد.

اتّحاد نفس با صفات خود مطابق نظریّه مشّاء و وحدت آنها با نقس، طبق نظریّه صدرالمتألّهین که موجب علم حضوری است (ر.

ک؛ همان).

6ـ علم حصولی علم حصولی عبارت است از حضور صورت یا مفهوم اشیاء نزد ذهن و عقل.

امّا نکته مهم در تفکّر علاّمه طباطبایی آن است که انسان در بدو تولّد فاقد علوم حصولی است؛ یعنی خالی از علوم حسّی، خیالی و عقلی است.

هرچند علم حضوری انسان به خودش خیلی ضعیف از بدو تولّد موجود است، امّا ریشه های نخستین ادراکات را حس شمرده است و نظریّه تذکّر را رد می کند (ر.

ک؛ طباطبایی، 1339ق.

، ج12: 312؛ همان، ج2: 249؛ همان، ج 5: 427؛ همان، 1374، ج2: 57 و معلّمی، 1387: 149).

علاّمه طباطبایی درباره نقش و تأثیر حواسّ و مبدأ بودن آن در مسأله علم حصولی آورده است: همه معلومات و مفاهیم تصوّری منتهی به حواس اَند؛ بدین معنا که هر مفهوم تصوّری فرض کنیم، یا مستقیماً خود، محسوس است و یا همان محسوس است که دست خورده است و تصرّفاتی در وی شده است و خاصّیت وجودی تازه ای پیدا نموده است (طباطبایی، 1384، ج 1: 181).

او در آثار دیگرش، حس را اوّلین مبداء علم و معرفت دانسته است و علم به کلّیّات را مسبوق علم به جزییّات شمرده است: در واقع، حس مبدأ و منشاء اوّل برای حصول علم است (همان، 1371: 136).

به واسطه علم به جزییّات، علم به کلّیّات حاصل می گردد.

پس علم به جزییّات پیش از علم به کلّیّات است.

از طریق حس علم به خارج برای ما حاصل می شود.

بنابراین، حس مبدأ و منشاء اوّل برای به دست آوردن علم برای ما لحاظ می شود.

همین معنا چیزی است که از معلّم اوّل، ارسطو، نقل شده است (مَن فَقَدَ حِسّاً فَقَد فَقَدَ عِلماً)؛ یعنی کسی که فاقد حسّ است، حقیقتاً فاقد علم است.

از این رو، به واسطه حس علمی به دست می آید که مبداء حسّ است (ر.

ک؛ همان: 138).

امّا علاّمه طباطبایی در ادامه این کلّیّت را مقیّد می کند؛ یعنی حس نمی تواند همه معلومات را در بر گیرد و آنچه از طریق حس به دست می آید، بخشی از علوم بشری است.

از طرفی، علوم حضوری و علوم مربوط به حواسّ باطنی و علوم عقلی، محسوس به حسّ ظاهری نیستند (ر.

ک؛ همان: 141ـ140).

7ـ خطا در حواس علاّمه طباطبایی، خطای حواس را می پذیرد، امّا معتقد است که ما در مرحله احساس و حواس دچار خطا نمی شویم، بلکه این عقل است که در مقام تطبیق حکم ممکن است خطا کند (ر.

ک؛ همان، 1339ق.

، ج 1: 47).

او درباره خطای حواس گفته است: حسّ باصره در ابصار مستقیم و منعکس خود اغلاط بی شماری دارد.

ما اجسام را از دور کوچکتر و از نزدیک بزرگتر از مقدار واقعی آنها می بینیم.

در یک سَرِ سالن بلندی اگر بایستیم، سطح زیر پای ما هر چه دورتر، بلندتر دیده می شود.

.

حسّ لامسه در اغلاط دست کمی از باصره ندارد، اختلاف کیفیّات در عضو لامس، در نشان دادن گرمی، سردی، سختی و نرمی و جز آنها کاملاً مؤثّر است.

حس های دیگر، مانند حسّ ذائقه و غیر آن به نوبه خود غلط هایی دارند (همان، 1374، ج 1: 181ـ182).

علاّمه طباطبایی در بررسی خطا و صواب حواس، لحاظ سه شرط اساسی را ضروری دانسته است که عبارتند از: 1ـ نسبت و قیاس.

2ـ وحدت میان مقیس و مقیس ٌعلیه.

3ـ حکم که عبارت است از معنای این او است .

نظر به شرط نخستین، اگر یک صورت ادراکی را تنها و مفرد بگیریم، هیچ گونه نسبتی به چیزی ندادیم و حکمی نکردیم، مانند صورت تصوّری یک فرد انسان، مثلاً صواب و خطا محقّق نخواهد شد.

نظر به شرط دوم، اگر نسبت به چیزی بدهیم که هیچ گونه وحدت و مجانست با وی ندارد، چنان که مثلاً قضیّه چهار بزرگ تر از سه است را با شیشه بریدن الماس نسبت دهیم و بسنجیم، پای صواب و خطا به میان نخواهد آمد.

نظر به شرط سوم، اگر دو چیز قابل تطابق را گرفته، ولی حکم به مطابقت نکردیم، باز صواب و خطایی پیدا نخواهد شد (ر.

ک؛ همان: 203).

علاّمه طباطبایی بعد از این بیان، نتیجه می گیرد: از این بیان روشن می شود که در مرتبه حس (پیدایش اثر طبیعی در حاسّه) خطایی نیست؛ زیرا این مرتبه واجد شرایط گفته شده نیست.

عضو حسّاس موجود زنده در اثر تماس و برخورد ویژه ای که با جسم خارج از خود پیدا می کند و از آن متأثّر شده، چیزی از واقعیّت خواص جسم وارد عضو گردیده است و پس از تصرّفی که عضو حسّاس با خواص طبیعی خود در آن می کند، اثری پیدا می شود که به منزله مجموعه ای است ـ نه خود مجموعه ـ مرکّب از واقعیّت خاصّه جسم (و این همان سخنی است که گفتیم حواس به ماهیّت خواص نایل می شوند) و واقعیّت خاصّه عضوی که در این پدیده هیچ گونه حکمی موجود نیست و در نتیجه، صواب و خطایی نیز موجود نخواهد بود (همان: 205ـ204).

علاّمه طباطبایی در پایان آورده است: سپس از این بیان نتیجه گرفته می شود: 1ـ در مرتبه عمل طبیعی اعضای حاسّه خطایی نیست.

2ـ در مرتبه انجام یافتن ادراک حسّی خطایی نیست.

3ـ در مرتبه حکم در متن ادراک حسّی پیش از تطبیق به خارج خطایی نیست.

از این رو، ناچار خطا در مرتبه پایین تر از مراتب گذشته است (مرتبه ادراک و حکم که مقایسه و تطبیق به خارج شود) (همان: 211).

مراجع ابراهیمیان، سیّدحسین.

(1372).

معرفت شناسی از دیدگاه فلاسفه اسلامی و غربی.

چاپ اوّل.

قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

ابن سینا، حسین.

(1393ق.

).

التّعلیقات.

تحقیق عبدالرّحمن بدوی.

القاهره: الهیئه العامه للکتب.

ـــــــــــــــ .

(1391).

الشّفاء (الهیّات).

قم: انتشارات آیه الله مرعشی.

اکبریان، رضا.

(1386).

مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام.

چاپ اوّل.

تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

برهان مهریزی، مهدی.

(1389).

ماهیّت حکایت از دیدگاه مشهور و استاد فیّاضی .

معرفت فلسفی.

شماره 28.

قم: انتشارات مؤسّسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).

جوادی آملی، عبدالله.

(1378).

معرفت شناسی در قرآن.

چاپ اوّل.

قم: نشر اسراء.

خسروپناه، عبدالحسین.

(1390).

علاّمه طباطبایی.

چاپ اوّل.

تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

ــــــــــــــــــــ.

(1388).

نظام معرفت شناسی صدرایی.

چاپ اوّل.

تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

زاهدی، جعفر.

(بی تا).

شرح منظومه فارسی.

قم: انتشارات ایران.

سبزواری، حاج ملاّهادی.

(1413ق.

).

شرح منظومه.

تصحیح حسن حسن زاده.

چاپ اوّل.

بی جا: نشر ناب.

شیروانی، علی.

(1391).

ترجمه و شرح نهایهالحکمه.

چاپ پانزدهم.

قم: بوستان کتاب.

صدرای شیرازی، محمّد.

(1981ق.

).

الحکمه المتعالیه.

چاپ سوم.

بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ـــــــــــــــــــــــ .

(1387).

رساله فی اتّحاد العاقل و المعقول.

تصحیح، تحقیق و مقدّمه بیوک علی زاده.

چاپ اوّل.

تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

طباطبایی، سیّد محمّدحسین.

(1339ق.

).

المیزان.

چاپ سوم.

قم: مؤسّسه مطبوعاتی اسماعیلیان.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ .

(1374).

اصول فلسفه و روش رئالیسم.

ج 1 و 2.

چاپ چهارم.

تهران: انتشارات صدرا.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ .

(1432ق.

).

النهایه الحکمه.

چاپ ششم.

قم: مؤسّسه نشر اسلامی جامعه مدرّسین قم.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ .

(!426ق.

).

بدایهالحکمه.

چاپ بیست و دوم.

قم: مؤسّسه نشر اسلامی جامعه مدرّسین قم.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ .

(1371).

برهان.

تصحیح مهدی قوام صفری.

قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

طوسی، خواجه نصیرالدّین.

(1345).

رسالهمسأله العلم.

تصحیح عبدالله نورانی.

چاپ اوّل.

مشهد: دانشگاه مشهد.

فخر رازی، محمّد.

(1410ق.

).

المباحث المشرقیّه.

تحقیق و تعلیق محمّد المعتصم بالله البغدادی.

بیروت: دار الکتاب العربی.

مطهّری، مرتضی.

(1379).

مجموعه آثار.

ج 6.

چاپ هفتم.

تهران: انتشارات صدرا.

معلّمی، حسن.

(1390).

معرفت شناسی.

چاپ دوم.

قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).

ــــــــــــــ .

(1387).

نگاهی به معرفت شناسی در فلسفه اسلامی.

چاپ دوم.

تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

نویسنده: مهدی منفرد: استادیار دانشگاه قم دو فصلنامه اندیشه علامه طباطبایی بهار و تابستان 1394.

ادامه دارد.

http://fna.

ir/blgind
کلید واژه ها: طباطبایی - تفاوت - متفاوت - جوادی - بزرگ

آخرین اخبار سرویس:
دیدار شهردار رشت با خانواده شهید دانش حجتی

گستراندن سفره های افطار با مشارکت خیران یزدی

«پردیس فرهنگی» در یزد احداث می شود

صفحه جدید سردار قاسم سلیمانی در اینستاگرام

دستگیری زورگیر زعفرانیه در میدان الف

وکیل خونه به خونه: در کمیته اخلاق حضور پیدا کردم/ تورک گفت دیگر مصاحبه نکنید آقا!

تضمین های واقعی در مقابل دست چدنی

7 شرط جمهوری اسلامی برای مذاکره با اروپا

واکنش دادستان البرز به تخریب ویلای وزیر کشور

تغییر مکان تشییع پیکر مجری تلویزیون

برخی قوانین مربوط به پوشش دختران دانشجو مربوط به دهه 60 است

ایران و مقتدی صدر؛ تلاش برای موازنه منافع

شماره 134 خط حزب الله منتشر شد

برخی قوانین مربوط به پوشش دختران دانشجو مربوط به دهه 60 است

فتح خرمشهر برگ زرینی از دستاورد های انقلاب اسلامی است

سوم خرداد یکی از روزهای تاریخی و مهم نظام است

خط حزب الله 134؛ تضمین های واقعی در مقابل دست چدنی

تصاویر محفل انس با قرآن کارکنان کادر و وظیفه سپاه فجر فارس در حرم احمدی

شهیدی که رسم میهمان نوازی با اُسرا را به جا آورد

روسیه جنگنده سوخو - 35 به چین می فروشد

ایران بزودی نرخ مرجع زعفران را دنیا تعیین می کند

چهار نماینده جودوی ایران رقبای خود را شناختند

عملیات ضربتی پلیس برای دستگیری اراذل واوباش

اتصال سامانه بنادربه گمرک تا ماه آینده

تلاش 2 ساله کی روش؛ پیدا کردن جانشین سیدجلال

استانبول میزبان فینال لیگ قهرمانان سال 2020 شد

مهندس مفقود شده را شناسایی کنید+عکس

روزنامه استخدامی استان اصفهان | عصر شنبه 5 خرداد 97

روزنامه استخدامی استان اصفهان | صبح شنبه 5 خرداد 97

نشانه های عقلانیت را در این پست مهدی طارمی ببینید!

داستان مجروح شدن سردار سلیمانی پیش از فتح خرمشهر + عکس

مشارکت مردم پویایی کسب و کار روستایی را به دنبال دارد

گزارش تصویری جلسه ستاد اربعین حسینی لرستان

تحولات لبنان پس از برگزاری انتخابات؛ چه کسی نخست وزیر جدید لبنان می شود؟

نامه نمایندگان مجلس خطاب به ایرانیان خارج از کشور

شرط استجابت دعا

چه کسی شدیدترین تحریم های تاریخ را علیه ایران وضع کرد؟

دومین محفل قرآنی رمضان سپاه فجر فارس در حرم شاهچراغ(ع) برگزار شد

زور اینجه به اردوغان می رسد؟

رمضان ماه مهمانی خداست / حفظ حرمت این ماه بر همگان واجب است

به کارگیری بازنشستگان؛ ممنوع

روزیاتو: نشانه‎هایی که ثابت می‎کند از هوش هیجانی بالایی برخوردار هستید

کارتون بل و سباستین - قسمت بیست و هفتم برای کودکان

پست نکونام برای مرد نکونام استقلال

سفر به کشور 72 ملت -شهر صورتی (+عکس)

عیادت معاون سیاسی استاندار خراسان رضوی از استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی

تضمین های واقعی در مقابل دست چدنی

هم افزایی رسانه های خراسان شمالی در مسیر توسعه

رونمایی از یادمان شهدای گمنام در قوچان

لزوم کنترل و مدیریت دفع فاضلاب در رودخانه کارون

تهدیدهای وزیر خارجه آمریکا به درد عرب های ترسو می خورد

آخرین خبرها از افزایش 20 درصدی حقوق کارمندان دولت

فتح خرمشهر حماسه ای پر افتخار در تاریخ انقلاب اسلامی

هم افزایی رسانه استان در مسیر توسعه

برخی قوانین مربوط به پوشش دختران دانشجو مربوط به دهه 60 است

طبق آیات قرآن عدم اطاعت از ولی، شکست را به دنبال دارد/ در مقاومت برخلاف مذاکرات، نتیجه گرفتیم

8 مرداد؛ آغاز صدور روادید اربعین

شروط 12 گانه پامپئو دستور کار دشمن برای زمین گیر کردن ایران است

کشف جسد یک مرد درسیلاب فشم

خرمشهر به خواست خدا و همت فرزندان دلیر ایران آزاد شد

فیلم/ لحظه جنایت خونین «وحید مرادی» شرور معروف تهران، از نگاه دوربین مداربسته

تصاویر/ مراسم گرامیداشت آزاد سازی خرمشهر در بیرجند

فیلم/ لحظه اهدا جایزه افتخاری اسکار به «چارلی چاپلین» در سال 1972/ جمعیت دوازده دقیقه او را تشویق کردند

فیلم/ نماهنگ نوستالژیک "محمد نبودی ببینی، شهر آزاد گشته" کویتی پور، به مناسبت آزادسازی خرمشهر

تصویری متفاوت از رهبر انقلاب در دیدار امروز سران نظام

حمله ارتش آمریکا به 2 پایگاه ارتش سوریه

یکی از فرماندهان دوران سال دفاع مقدس: تهدیدهای وزیر خارجه آمریکا به درد عرب های ترسو می خورد

افتتاح طرح انتقال آب به روستای دستگرد

ماه رمضان فرصتی برای احیای تعادل روحی و توازن رفتاری است

مجروح شدن «سردار سلیمانی» قبل از فتح خرمشهر

کارخانه خودروسازان به همدان منتقل شود

دانلود آهنگ جدید مهران مستی بنام یک صدا باهم

از خرمشهر تا خونین شهر

اگر تحمل تشنگی برای روزه دار موجب عُسر و حَرَج شود: فتوای حضرت آیت الله سبحانی

جلسه امروز واگذاری تراکتورسازی برگزار شد

العبادی بیشترین شانس را برای نشستن برکرسی نخست وزیری دارد

با انباشت تولید گوشت مرغ مواجه ایم

چرا باید فرهنگ خرید کالای ایرانی در کشور نهادینه شود؟

تصاویر/ مراسم صبحگاه مشترک نیروهای مسلح خراسان جنوبی با حضور نماینده ولی فقیه

افطاری روحانی و هزار مرغ به سیخ!

اعتراضات به برخورد اسلام هراسانه دانشکده هندو با یک معلم محجبه

آغاز به کار پانزدهمین اجلاس رسانه ای اوراسیا

فیلم کامل سخنرانی ریاست محترم جمهوری جناب آقای روحانی

سهولت در ارتباطات بانکی از شروط ایران برای ادامه برجام با اروپایی هاست

روابط عمومی ها در ایران آسیب های زیربنایی دارند

پوتین و مکرون درباره برجام مذاکره می کنند

نماینده مردم همدان و فامنین در مجلس: کارخانه خودروسازان به همدان منتقل شود

معاون استاندار فارس: میراث فرهنگی معاصر مورد توجه قرار گیرد

فرماندار آستارا:ناآگاهی عمومی از قوانین باعث جرم می شود

والنسیا قرارداد مدافع فرانسوی را دائمی کرد+عکس

شروط رهبر انقلاب تبدیل به قانون می شود

6 تجربه مهم در فرمایشات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسئولان نظام

خودکفایی در تولید بنزین تا پایان سال

دیدار اعضای تیم مذاکره کننده هسته ای با روحانی

فراوانی املاک تجاری بیش از سرانه در یک منطقه سبب رکود می شود

برگزاری همایش بزرگداشت سوم خرداد ماه در بهارستان

توییت محمود صادقی به مناسبت «سوم خرداد»

نقش روزه داری در سلامت جسمی و روحی

امروز جنگ دشمن برسر فرهنگ مقاومت است نه توان موشکی

عیادت از مریض و بهترین هدیه

تبیین مسأله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) - بخش اول تفاوت های علم حصولی و حضوری

تبیین مسأله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکّر علاّمه طباطبایی(ره) - بخش اول تفاوت های علم حصولی و حضوری