مطالب مرتبط:
رابطه حقوق بشر و انسان شناسی - بخش دوم و پایانی رابطه حقوق بشر و انسان شناسی دینی
سیاست دفاعی و امنیتی آلمان در دوره پس از جنگ سرد: از راهبرد ملی تا مسئولیت منطقه ای و بین المللی - بخش دوم و پایانی ﻣﺆلفه های بیرونی ﺗﺄثیرگذار بر سیاست دفاعی و امنیتی آلمان
تهاجم نظامی آمریکا به عراق و ﺗﺄثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران - بخش دوم و پایانی جمهوری اسلامی ایران و تحوّلات عراق
واکاوی معیار تشخیص جنسیت دوجنسه ها در فقه مذاهب اسلامی با رویکرد روایی - بخش دوم و پایانی اختلاف و اضطراب در متن های منقول روایت شریح
فلسفه تفاوت های جنسیتی از منظر عدل الهی - بخش دوم و پایانی تفاوت های جنسیتی از منظر عدل الهی
5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
جمعه، 29 دی 1396 ساعت 07:462018-01-19سياسي

رابطه طهارت انسانی با بطون قرآنی از نگاه سید جلال الدین آشتیانی - بخش دوم و پایانی مراتب طهارت برای فهم قرآن


سید جلال الدین آشتیانی کوشیده است رابطه مستقیمی بین مراتب وجودی انسانی و بطون قرآنی برقرار کند و نقش طهارت را در ایجاد این سنخیت نشان دهد.

- رابطه طهارت انسانی با بطون قرآنی از نگاه سید جلال الدین آشتیانی - بخش دوم و پایانیمراتب طهارت برای فهم قرآن سید جلال الدین آشتیانی کوشیده است رابطه مستقیمی بین مراتب وجودی انسانی و بطون قرآنی برقرار کند و نقش طهارت را در ایجاد این سنخیت نشان دهد.

5.

مراتب طهارت برای فهم قرآن همان طور که مسّ وجود کتبی قرآن نیاز به طهارت دارد، مسّ وجود ذهنی و حقایق عینی آن (در مراتب مادی، مثالی، عقلی و الهی) نیز نیاز به نوعی طهارت دارد.

مثلاً حسن زاده آملی در کتاب وحدت از دیدگاه عارف و حکیم، به مراتب طهارت در ظاهر و باطن، اعم از طهارت خیال، عقل، قلب، روح، سر و طهارت خاصه، اشاره کرده است (حسن زاده آملی، 1362، ص44-42).

فهم هر بطنی از بطون قرآنی، تقوا و طهارت خاص آن مرتبه خاص انسانی (مطابق آن بطن) را می طلبد که البته نسبت به مرتبه مادون خود، کامل تر است.

بر اساس نظر طباطبایی، که اصل توحید را طهارت کبری می داند (طباطبایی، 1389، ج2، ص315)، هرچه فرد در مراتب توحیدی بالاتر رود، از طهارت بیشتری بهره مند است.

شاید بتوان گفت عبارت و الحقایق للانبیاء در روایت کتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی أَرْبَعَه أَشْیاءَ عَلَی الْعِبَارَه وَ الْإِشَارَه وَ اللَّطَائِفِ وَ الْحَقَائِق فالعباره للعوام و الاشاره للخواص و اللطایف للاولیاء و الحقایق للانبیاء (المجلسی، 1403، ج75، ص278) اشاره ای است به این مطلب که برای رسیدن به حقایق قرآنی، طهارتی در حد عصمت نیاز است.

البته این طهارت موهوبی است نه کسبی؛ و از آنجا که مراتب انبیا از جهت نیل به بطون کلمات الهی اختلاف دارد، فقط انسان کامل محمدی، که جامع همه مراتب وجودی است، به واسطه برترین طهارت به تمامی بطون هفت گانه قرآنی احاطه دارد.

از منظر آشتیانی، شرط استفاضه حداکثری از آن حضرات نیز، تجرید عقل از حسیات، تطهیر نفس از اوهام و خرافات، دوری از هوس، روی گردانی از خواسته های نفسانی، پرهیز از ریاست طلبی، انغمار از خواهش نفس بهیمی و تفکر در صنع الهی است (آشتیانی، 1387ب، ص87).

6.

بطون انسانی و طهارت متناسب با آن بطن الف.

بطن اول، مرتبه نفس انسان است که ناظر به تدبیر حیات دنیوی او است.

فکر و ذکر متوقفان در این مرتبه، لذات حسی است.

لذا استعداد فطری انتقال به عوالم برتر روح و سر را مدفون می کنند (الترکه، 1353، ص143، مقدمه آشتیانی)؛ و قد خاب من دسیها (شمس، 10).

این گروه از انسانیت بی بهره اند، بلکه هم افق با بهایم هستند (شاه آبادی، 1380، ص61).

حتی اگر خداوند را نیز به عنوان خالق و مدبر عالم بپذیرند، باز صرفاً از او دنیا را طلب می کنند.

اینان به اعتقادات دینی و آموزه های آن نگاه سود انگارانه دارند و دین برای این افراد ابزاری برای زندگی مرفه دنیوی است.

چنانچه اعمال به ظاهر نیکی نیز از ایشان صادر شود، هدفی جز دنیا ندارند؛ همانند افرادی که در ظاهر متشرع اند، اما اعمال عبادی آنها آلوده به ریا و سُمعه و دیگر اغراض دنیوی است.

لذا شاه آبادی شرط انجام دادن کار نیک را خروج از مرتبه نفس اماره می داند (همان، ص64).

اینان اگرچه به زبان، مبدأ و معاد را تأیید می کنند، اما عقل آنها در اسارت هوای نفس است.

زندگی انسانی نزد اینان در جاه، مال، شهوت، رفاه، زینت و تکاثر و تفاخر به همین ها خلاصه می شود.

تمام همت این افراد ساختن بهشت در همین دنیا است.

چنین عقلانیتی که مشوب به وهم و غیرمنور به نور شرع است، از فهم مراد کلام الهی قاصر است (الترکه، 1353، ص160، مقدمه آشتیانی).

به نظر می رسد مشکل غالب افراد جامعه بشری، متوقف ماندن در این مرحله است.

لذا حدود یک سوم آیات قرآن مجید به آیات معاد اختصاص دارد تا بشر را وادارد، سربلند کند و افق بالاتر از دنیا را ببیند.

اینان تا به حیات انسانی نرسند و تا این حجاب بر صحنه فهم شان سایه افکنده، انذار قرآنی برای آنها نافع نیست و موضع شان یا انکار است، زیرا اعتقاد به مبدأ واحد و معاد مانعی است در برابر پرستش الهه های آنها و در برابر نفس سرکش اماره آنها؛ یا موضع نفاق و دورویی در پیش می گیرند.

نتیجه موضع گیری آنها نوعی آلودگی است.

حاصل این پلشتیِ قلبی اقفالی است بر قلوب آنها که مانع تدبر آنها در قرآن و فراروی در بطون سبعه آن می شود.

اینان تا از نجاست شرک جلی و خفی خود را تطهیر نکنند، از قرآن جز خسارت بهره ای ندارند.

ب.

بطن دوم، مرتبه عقل یا اسلام[1] است.

بشر به برکت اسم الهادی از خواب غفلت برمی خیزد و وعظ الهی را با گوش جان می پذیرد و با بیرون آمدن از باتلاق شهوات به وظیفه بندگی خویش قیام می کند و با ایمان به مبدأ و معاد و تسلیم در برابر حکم او، از مرتبه یعلمون ظاهراً من الحیوه الدنیا (روم، 7) بالاتر می رود، دنیا را محل بازرگانی اولیا می بیند و از آن سکویی می سازد برای نیل به لذات باقی و برتر؛ اینان عقل معاش دنیا را برای یافتن راه وصول به خواسته باقی خود کافی نمی دانند و آن را با عقل معاد ضمیمه کرده اند و به عبارت دیگر تابع عقل منور[2] به نور شرع هستند.

اصولاً تا استعداد عقلانی انسان تحت تربیت شریعت آسمانی قرار نگیرد، یعنی تا زمانی که عقل جزیی او با عقل کلی محمدی[3] متصل نشود، بالفعل نمی شود.

رابطه مستقیمی میان تقید بیشتر به آداب شرعی و شدت این اتصال و در نتیجه هدایت کامل تر وجود دارد (آشتیانی، 1387الف، ص142).

دعای آنها چنین است: ربنا اتنا فی الدنیا حسنه و فی الاخره حسنه و قنا عذاب النار (بقره، 201).

اینان با اسلام شرح صدر و سعه وجودی می یابند و در نتیجه باب دوم از لطایف هفت گانه قرآنی بر ایشان گشوده می شود.

در این مرتبه نفس به عقل تابع شرع اقتدا می کند و در قول، عمل و جمیع حالات، تسلیم دستورهای الهی و نواهی او می شود (فرغانی، 1379، ص39، مقدمه آشتیانی) و ظاهر او، به ظاهر رسول اکرم(ص) شبیه می شود (موسوی خمینی، 1371، ص8).

رفیعی قزوینی این مرحله را تجلیه نامیده است (حسن زاده آملی، 1376، ج3، ص514) که فرد با تطهیر حواس و اقالیم هفت گانه دنیایی[4] خود از اعمال ناشایست و لغو، نفس را تسلیم اراده حق می کند (همو، 1362، ص43).

از پلکان اعمال عبادی، خود را بالا می کشد، پلکانی که برخلاف نظر جاهلانه برخی، سالک تا اعلامرتبه انسانی از آن بی نیاز نیست.

نماز از یک سو چشمه تطهیر انسان است و در رفع و دفع ارجاس نقش دارد و از سوی دیگر، عروج دهنده او به مدارج بالاتر است: الصلوه معراج المؤمن (القمی، 1414، ج2، ص268)؛ الصلوه قربان کل تقی (الکلینی، 1407، ج3، ص265).

برای مثال، قرآن از میان حکمت های روزه به لعلکم تتقون (بقره، 183) اشاره می کند؛ زیرا تقوا بهترین توشه برای سیر انسان به مراتب اعلی است.

از این مرتبه به بعد است که افراد به واسطه درجه تقوای خویش از قرآن بهره می برند: ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین (بقره، 2).

البته فقط معنای سلبی پرهیز مد نظر نیست و بعد از پاکی ظاهر، تحلیه و تخلیه لازم است (حسن زاده آملی، 1376، ج3، ص513).

تقوا نیز، کلمه جامعی است که در هر مرتبه وجودی، امر به تقوا، معنای خاص خود را دارد، زیرا الفاظ برای روح معانی، که مطلق از حدود هستند، وضع می شوند؛ لذا موسوی خمینی در تفسیر آیه 18 سوره حشر وجوه مختلفی برای تقوا ذکر می کند؛ مثلاً از تقوای این مرتبه، که مخاطب آن عموم مؤمنان هستند، به تقوای عامه تعبیر کرده اند که پرهیز از مخالفت احکام ظاهری الهی و مربوط به اعمال قالبی است (موسوی خمینی، 1369، ص20).

در این مرحله، فرد با عقل منور به نور شرع، حجب ظلمانی را که از لوازم نفس اماره اند، کنار می زند (نیکلسون، 1378، ص61، مقدمه آشتیانی).

پس شاید نقش طهارت در انتقال از مرتبه نفس به این مرتبه از عقل این است که تا انسان یکسره از اوهام سود دنیوی روی برنگردانده و سودانگاری را هنوز سرلوحه خویش قرار داده، به این مقام نرسیده و اسیر نفس است.

چنین کسی به نفع عاجل خویش نظر دارد، حال آنکه در مقام عقل نفع آجل اخروی مد نظر مسلمان است.

ج.

بطن سوم مرتبه روح انسان است که اختصاص به خواص اهل ایمان دارد؛ آنهایی که از مرتبه بالغان به مقام عقل منور به نور شرع پا را فراتر گذاشته اند و از صورت ایمان (اقرار به زبان و عمل به ارکان) به حقیقت ایمان (تصدیق) رسیده اند و حجاب بین آنها و عوالم ملکوت به حدی رقیق شده که در برزخ علم نظری و شهودی قرار گرفته اند و به خشیت رسیده اند.

اما هنوز به مرتبه صاحبان بصیرت معنوی نرسیده اند؛ آنهایی که برخی حجب را به قوت سیر و کمال ایمان برداشته اند (شیمل، 1382، ص67، مقدمه آشتیانی؛ الترکه، 1353، ص155، مقدمه آشتیانی).

این دسته چنان به حضور خداوند یقین دارند که گویا خداوند را مشاهده می کنند، مقامی که طبق حدیث نبوی از آن به مقام احسان[5] تعبیر شده است: الاحسان ان تعبد الله کانک تراه (الفیض الکاشانی، 1406، ج11، ص26) و این درک حضور سبب تطهیر قوای باطنی ایشان چون قوه خیال و مانع رشد طولی آرزوها، بدگمانی ها و تأثیر وساوس و القائات شیطانی در ذهن می شود (حسن زاده آملی، 1362، ص43).

طهارت و پاکی در این مرتبه اهل ایمان را چنان می کند که اینان با تصفیه درون از رذائل و کسب ملکات روحانی، ایمان خود را تکمیل می کنند و با عمل به آیه یا ایها الذین امَنوا امِنوا (نساء، 136) از مرتبه ایمان اجمالی می گذرند و به ایمان تفصیلی بار می یابند.

آنها با رهایی از قید زمان و مکان به حقیقت ایمان دست یافته اند (نیکلسون، 1378، ص35، مقدمه آشتیانی).

د.

بطن چهارم مرتبه سرّ است که در این مرحله با عنایت الهی قلب مرآت شهود می شود و خدا را با چشم دل و نه چشم سر می توان مشاهده کرد.

این شهود قلبی غیر از ادراک نظری است (آشتیانی، 1367، ص10)، چراکه تفاوت فهمیدن حقایق به علم نظری با رسیدن و نظر به حقایق از زمین تا آسمان است.

لذا حسن زاده آملی از آیه لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ (مائده، 66)، اکل من فوق را کنایه از شهود قلبی دانسته و من تحت ارجلهم را به علم حاصل از برهان اسناد داده است (حسن زاده آملی، 1362، ص41)؛ از این رو اهل معرفت، معرفت واقعی را ادراک حقیقت شیء و دریافت ذات شیء با آثار و صفات آن به حسب وجود عینی می دانند.

زیرا ادراک ذهنی و علم ارتسامی شبح و ظهور ضعیف شیء است نه خود آن.

این ادراک حضوری حاصل نمی شود مگر به رفع جهات تمایز و مغایرت و کثرت بین عالم و معلوم (فرغانی، 1379، ص65، مقدمه آشتیانی).

لذا علم مفهومی را حجاب اکبر واقع می خوانند (آشتیانی، 1387الف، ص451) و به تأسی از اسوه حسنه خلقت، دعایشان اللهم ارنا الاشیاء کما هی (المجلسی، 1414، ج8، ص430) است.

سالک در این مقام، به قرب نوافل بار یافته است و به چشم الهی، کلام الهی را می بیند و با گوش الهی آیات را استماع می کند.

تقوا در این مرحله، برای مؤمنانی که ایمان را به قلب رسانده اند با تقوای مراتب قبل تفاوت دارد.

این تقوا، تقوای از اعمال ناشایسته نیست، تقوای از توجه به غیر است، تقوای از استمداد و بندگی غیرحق است، تقوای از راه دادن غیر او - جل و علا - به قلب است، تقوای از اتکال و اعتماد به غیرخدا است (موسوی خمینی، 1369، ص26)؛ و انسان به توفیق الهی مشمول من اتی الله بقلب سلیم (شعراء، ص89) می شود و با تطهیر قلب که خانه ای خدایی است، آمادگی طواف انوار و تجلیات الهی را می یابد.

آشتیانی این را تقوای ارباب همم عالیه می خواند که کمالات ظاهر از وجود مطلق را به ذات فقیر خود اسناد نمی دهند و می گویند لا کمال الا لله و لا حول و لا قوه الا بالله (شیرازی، 1386، ص103، مقدمه آشتیانی).

پس می توان گفت تا کسی از دیدن عقل خود و برهان عقلی خود و کمالات برای خود پاک نگردد راه بدین مرتبه نیافته است.

ه.

در بطن پنجم، فرد موجودات و خود را عین الربط و فانی در حق می بیند.

در این مرتبه، هرچند به حسب ظاهر ناظر وجودات امکانی است اما حقیقتاً در آینه موجودات عکس رخ یار (حق تعالی) را می بیند و مصداق الی ربها ناظره (قیامت، 23) و ما رأیت شیئا الا و قد رأیت الله قبله و معه و فیه (شیرازی، 1383، ج3، ص432) هستند و وحدت جمیع مراتب روحی و مثالی و حسی او را فرا می گیرد و سوره توحید لسان حال او می شود (آشتیانی، 1344، ص372؛ فرغانی، 1379، ص50، مقدمه آشتیانی).

این گروه از هر چیز جز خدای، پاک می گردند و شایسته سرکشیدن شرابا طهورا (انسان، 21) که ایشان را از غیر او پاک می کند.

و.

بطن ششم اختصاص به اولیای کامل الهی دارد و در این مقام جز خدا نمی بینند.

قلب سالک در مراتب ابتدایی مجلای اسمای ظاهر و در مرتبه بعد اسمای باطن و در نهایت جمع اسمای ظاهر و باطن می شود که مختص انبیای اولوالعزم است و از آن به قاب قوسین هم تعبیر شده است[6].

این افراد از مرحله رؤیت حق در خلق و جمال حضرت وحدت در کثرت فعلی گذشته اند، از غبار خلق در آینه مشاهداتشان اثری نیست و جز جلوه های اسما چیزی نمی بینند.

تقوای اینان بنا به نظر موسوی خمینی تقوا از کثرت اسمایی است و فنا در هو مطلق است، به نحوی که شاهد و مشاهده و شهودی در کار نباشد (موسوی خمینی، 1369، ص36).

زیرا تا خودی هست، فرد گرفتار تثلیث شاهد و شهود و مشهود است (صمدی آملی، بی تا، ج1، ص289).

در این مرحله، نفس فنا هم منظور نظر فانی نیست تا توهم غیریت و موجب شرک شود (فناء عن الفنایین).

طهارت در این مرتبه را از این سخنان آشتیانی می توان به دست آورد: اینان در این مرحله از وجود مجازی خود توبه می کنند (آشتیانی، 1381، ص100).

به تعبیر عرفا وجودک ذنب لا یقاس به ذنب (شیرازی، 1383، ج1، ص389).

زیرا رسیدن به حق بدون گذشتن از خود امکان ندارد.

از این گذشتن تعبیر به فنا کرده اند تا مقام کبریایی را بدون وساطت حجب، از جمله حجاب وجود و انّیت خود، مشاهده کنند (فرغانی، 1379، ص30، مقدمه آشتیانی).

ز.

بطن هفتم مختص پیامبر اکرم و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) است که از آن به مقام او ادنی تعبیر شده است.

در آن مقام ائمه مظهر تجلی ذات الهی می شوند.

شهود اینان شهود صریح حق بدون ملاحظه استار امکانی و اضافی و نسبی است (آشتیانی، 1389، ص157؛ فرغانی، 1379، ص51، مقدمه آشتیانی؛ الترکه، 1353، ص138، مقدمه آشتیانی).

جمیع مراتب کلام الهی در وجود انسان کامل محمدی(ع) متحقق است.

به دلیل طهارت ساری در تمام مراتب وجودی ایشان، امین وحی تصرفی در آیات ندارد و هر آنچه بر قلب نازنین حضرتش جاری می شود، به زبان جاری می کند (صمدی آملی، بی تا، ج1، ص322).

بنابراین، مخاطب تمام حقیقت قرآن با بطون سبعه آن، پیامبر اعظم و اوصیای طاهرین ایشان(ع) هستند.

بلکه بنا به حدیث متواتر ثقلین، در تمام مراتب (از مرتبه تعین حق به اسم المتکلم تا مرتبه مثال مطلق و آخرین منزل قرآن) قرآن و عترت با هم متحدند و از هم جدا نیستند.

لذا روشنگر اسرار و بطون و حد و مطلع قرآن هستند (فرغانی، 1379، ص80، مقدمه آشتیانی).

اینان از مقام ظهور و بطون قرآن عبور کرده اند و به واسطه وصول به مطلع کتاب، حضرت حق را به اسم المتکلم بلاواسطه شهود می کنند (آشتیانی، 1387الف، ص227)، کلمات قرآنی را از زبان قائل و متکلم آن می شنوند و حقایق قرآنی را از مطلع آن مشاهده می کنند (فرغانی، 1379، ص57، مقدمه آشتیانی).

لذا امام صادق(ع) می فرمایند: سمعت من قائلها (الجزائری، 1427، ج2، ص149).

به عبارت دیگر، قرآن صورت کتبی انسان کامل است (حسن زاده آملی، 1376، ج3، ص540؛ عصار، 1376، ص308، حواشی آشتیانی).

نزد آشتیانی، علم ائمه(ع) از ناحیه دراست بشری نیست بلکه لدنی است و لذا از مغالطه و اشتباه بریء است (شیرازی، 1386، ص120، مقدمه آشتیانی؛ آشتیانی، 1387الف، ص169).

نتیجه برخلاف تصور بسیاری، قرآن صرفاً کتابی با هفتاد و چند هزار کلمه نیست، بلکه حقیقتی است ممتد که تنزل یافته ترین و ظاهرترین مرتبه آن، عبارات مکتوب روی کاغذ است یا الفاظ مقدسی است که از مجرای صوتی قاری بیرون می آید.

از آنجا که رحمت رحمانیه الرحمن فراگیر است و همه افراد انسانی از حیث خلق استعدادها در یک سطح آفریده نشده اند، خدای تعالی، به حدی قرآن را از احدیت وجود تنزل داده که همه افراد بشری، حتی پایین ترین مرتبه وجودی انسانی، از قرآن بهره مند شوند، خداوند حکیم نیز به گونه ای بلندترین معارف را در قالب مثال های ساده روزمره در اختیار انسان می گذارد که حتی بدوی ترین اعراب زمان پیامبر(ص) آن را هضم می کردند و به واسطه این طعام نورانی سعه وجودی می یافتند و آن قدر این قولا ثقیلا (مزمل، 5) را آسان کرده و لقد یسرنا للذکر فهل من مدکر (ترجیع بند سوره مبارکه قمر) که بشر منغمر در طبیعت مادی آن را درمی یابد، به برکت انقیاد در برابر آن از نردبان مراتب حیات انسانی صعود می کند، از افق بالاتر مراتب بالاتر قرآن را از اشارات و لطایف و حقایق مس می کند و این حبل ممدودِ در دسترس همگان توان آن را دارد که مخاطبش را تا احدیت وجود بالا ببرد.

قرآن جوامع الکلم است؛ اوتیت جوامع الکلم (الصدوق، 1413، ص241) که در پشت ظاهر آن باطن، بلکه بطونی نهفته دارد.

بین این بطون قرآنی و مراتب وجودی انسانی هماهنگی تام برقرار است.

شرط راه یابی به بطون ناپیدای قرآنی، گذر از مرتبه وجودی مادون و شرح صدر یافتن و تطهیر همه زوایای وجودی ظاهری و باطنی از مراتب شرک و نقص و رجس است.

لذا گفته اند حسنات مرتبه مادون، سیئات مرتبه مافوق است.

آشتیانی ضمن برقراری نسبت مشابه بین بطون انسانی با بطون قرآنی، بلکه اتحاد این مراتب، کلید فهم بطون قرآنی را طهارت می داند.

هرچند در شماره درجات انسانی و قرآنی و نام هر مرتبه در بین کلام اهل تحقیق، تفاوت دیده می شود، اما بیشتر اختلافات در حد لفظ و وضع و تقسیم بندی است برای حقایق واحد.

در این میان، آشتیانی با توجه به روایت ان للقرآن بطنا و لبطنه بطنا الی سبعه ابطن و به تبع حکما و عرفای سلف، هفت بطن اصلی برای قرآن و در مقابل هفت درجه انسانی قائل شده است که فقط انسان کامل محمدی(ع) را بهره مند از هفت بطن قرآنی می داند؛ مرتبه ای که حتی انبیای اولوالعزم نیز از بطن هفتم آن بهره مند نیستند.

البته باید این نکته را نیز مد نظر داشت که درک مراتب مافوق برای افرادی که در مرتبه نازل تر قرار دارند، درک تامی نیست، زیرا مرتبه مادون گنجایش فهم سعه وجودی مافوق را ندارد، لذا حضرت پیامبر (ص) به علی (ع) فرمودند: تو را نشناخت جز خدا و من.

پی نوشت: [1].

منظور اسلامی که ایمان را به دنبال دارد، نه اسلام زبانی صرف که لما یدخل الایمان فی قلوبکم .

[2].

عقل منور، وجود را مخصوص به حق می داند و قائل است عین ممکن هرگز بوی وجود به مشامش نرسیده و نمی رسد (آشتیانی، 1344، ص395)؛ عقل منور بنور الله آنچه ادراک و تعقل می کند، همه آیات الله و انوارالله؛ و بالجمله من صقع الله (سبزواری، 1374، ج3، ص450).

[3].

در لسان اهل عرفان، از عقول مستکمل به علم و عمل و شهود، به عقل کلی و از عقول غیرکامل، به عقول جزیی و مقید تعبیر شده است که عقل جزیی، عقل را بدنام کرد (آشتیانی، 1381، ص472).

وی عقل را اولین پرتو حقیقت محمدی می داند.

در برخی روایات نیز منظور از عقل، این عقل کلی است که باطن و سر و حقیقت عقول جزیی، اولین مخلوق روحانی و اول تعین فیض مقدس است که همان نور پیامبر اکرم(ص) است (موسوی خمینی، 1376، ص142، مقدمه آشتیانی) و بلکه مقام اطلاق حقیقت محمدی (فهری، 1388، ص83) است.

2.

اقالیم سبعه ملکیه عبارت اند از: گوش، چشم، زبان، شکم، فرج، دست و پا، که همگی تحت تصرف نفس اند به مقام وهم.

[5].

هرچند احسان مراتبی دارد و در معنای خاص و اخص و مطلق استعمال می شود.

برای توضیحات بیشتر نک: الترکه، 1353، ص161-151، مقدمه آشتیانی.

[6].

برخی بطن پنجم را تجلی اسمای ظاهر و بطن ششم را تجلی اسمای باطن دانسته اند.

برای اطلاع بیشتر از مقامات تجلی اسمای ظاهر و باطن و مقامات تلوین و تکوین نک: الترکه، 1353، ص169-164، مقدمه آشتیانی.

منابع قرآن کریم.

آشتیانی، سید جلال الدین؛ اعوانی، غلامرضا؛ خرمشاهی، بهاء الدین؛ مجتبوی، سید جلال الدین، استاد سید جلال الدین آشتیانی؛ شارح و مورخ حکمت و عرفان ، در: کیهان فرهنگی، ش18، 1364.

آشتیانی، سید جلال الدین، پیرامون تفکر عقلی و فلسفی در اسلام ، در: جلال حکمت و عرفان، تدوین: محمدجواد صاحبی، قم: نشر احیاگران، 1384الف.

ــــــــــــ ، تفسیر سوره توحید ، در: نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، ش76 و 77، 1366.

ــــــــــــ ، ختم ولایت در اندیشه ابن عربی ، در: جلال حکمت و عرفان، تدوین: محمدجواد صاحبی، قم: نشر احیاگران، 1384ب.

ــــــــــــ ، شوارق اثر تحقیقی ملاعبدالرزاق لاهیجی ، در: میراث جاویدان، ش1، 1372الف.

ــــــــــــ ، شوارق الالهام و اصالت وجود در برهان صدیقین ، در: میراث جاویدان، ش4، 1372ب .

ــــــــــــ ، معرفت و علم در کتاب و سنت ، در: نشریه فرهنگ، ش2 و 3، 1367.

ــــــــــــ ، نضج الهیات مستند به بحث و درس و توجه به سلطان وجود است ، در: نامه فرهنگ، ش18، 1374.

ــــــــــــ ، شرح بر زاد المسافر، قم: بوستان کتاب، 1381.

ــــــــــــ ، شرح فصوص الحکمه، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1389.

ــــــــــــ ، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، مشهد: کتاب فروشی باستان، 1344.

ــــــــــــ ، نقدی بر تهافت الفلاسفه غزالی، قم: بوستان کتاب، 1387الف.

ــــــــــــ ، هستی از نظر عرفان و فلسفه، قم: بوستان کتاب، 1387ب.

ابراهیمی دینانی، غلامحسین، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1389.

الترکه، علی بن محمد، تمهید القواعد، مقدمه و تصحیح: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انتشارات انجمن فلسفه ایران، 1353.

الجزائری، نعمت الله، ریاض الأبرار فی مناقب الأئمه الأطهار، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، 1427ق.

جوادی آملی، عبدالله، پیرامون وحی و رهبری، تهران: انتشارات الزهراء، 1368.

ـــــــــــ ، تسنیم، قم: اسراء، 1387.

ـــــــــــ ، حکمت عبادات، قم: اسراء، 1381الف.

ـــــــــــ ، دین شناسی، قم: اسراء، 1381ب.

حسن زاده آملی، حسن، تفسیر بسم الله الرحمن الرحیم ، در: قبسات، ش20، ص28-16، 1377.

ـــــــــــ ، انسان در عرف عرفان، تهران: سروش، 1388.

ـــــــــــ ، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، تهران: الف لام میم، 1383.

ـــــــــــ ، معرفت نفس، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1376.

ـــــــــــ ، وحدت از دیدگاه عارف و حکیم، بی جا: انتشارات فجر، 1362.

سبزواری، ملاهادی، شرح مثنوی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374.

شاه آبادی، محمدعلی، شذرات المعارف، تهران: ستاد بزرگداشت مقام عرفان و شهادت، 1380.

الشیرازی، صدرالدین محمد ابن ابراهیم، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت: دار احیاء التراث، 1419ق.

ـــــــــــــ ، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تحقیق و مقدمه: سید جلال الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب، 1390.

ــــــــــــ ، تفسیر سوره فاتحه الکتاب، مقدمه، تصحیح و تعلیق: سید جلال الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب، 1386.

ــــــــــــ ، سه رساله فلسفی، مقدمه: سید جلال الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب، 1388.

ــــــــــــ ، شرح اصول الکافی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1383.

شیمل، آن ماری، شکوه شمس: سیری در آثار و افکار مولانا، ترجمه: حسن لاهوتی، مقدمه: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382.

صدوق، محمد بن علی، التوحید، ترجمه: محمدعلی سلطانی، تهران: ارمغان طوبی، 1384.

ــــــــــــ ، من لایحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.

صمدی آملی، داوود، شرح مراتب طهارت، قم: انتشارات قائم آل محمد، بی تا.

طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمه: سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1389.

عصار، محمدکاظم، مجموعه آثار عصار، حواشی، مقدمه و تصحیح: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1376.

فرغانی، سعید الدین سعید، مشارق الدراری، مقدمه و تعلیقات: سید جلال الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1379.

فهری، سید احمد، ترجمه و شرح دعای سحر، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.

الفیض الکاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین علی(ع) ، 1406ق.

ــــــــــــ ، تفسیر الصافی، تهران: مکتبه الصدر، 1415ق.

القمی، عباس، سفینه البحار و مدینه الحکم والاثار، قم: اسوه، 1414ق.

قیصری، محمد، شرح فصوص الحکم، مقدمه: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1375.

الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1407ق.

لاهیجی، ملا محمدجعفر، شرح رساله المشاعر، مقدمه و تصحیح: سید جلال الدین آشتیانی، مشهد: کتابفروشی زوار مشهد، 1342.

المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت: مؤسسه الوفاء، 1403ق.

مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی، قم: مؤسسه اسماعیلیان،‏ 1414ق.

موسوی خمینی، روح الله، اربعین حدیث، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1371.

ـــــــــــ ، مصباح الهدایه إلی الخلافه و الولایه، مقدمه: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ‏1376.

ـــــــــــ ، نقطه عطف، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1369.

مولوی، جلال الدین محمد، مثنوی معنوی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1373.

نیکلسون، رینولد الین، شرح مثنوی معنوی، مقدمه: سید جلال الدین آشتیانی، ترجمه: حسن لاهوتی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1378.

نویسندگان: علیرضا فاضلی: استادیار فلسفه دانشگاه یاسوج سید محمدحسن حاجی ناجی: دانش آموخته کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه یاسوج فصلنامه انسان پژوهی دینی شماره 35 انتهای متن/ http://fna.

ir/a3ahyb نظرات دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط خبرگزاری فارس در وب سایت منتشر خواهد شد پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد
کلید واژه ها: قرآن - انسان - قرآنی - سید جلال - رابطه - حسن زاده - نشان - زاده - انتقال - برترین - ناظر - کتاب - عارف - وحدت

آخرین اخبار سرویس:
سردار جعفری رحلت حجت الاسلام حسنی را تسلیت گفت

واجدان شرایط انتخابات ترکیه بالغ بر 59 میلیون نفر اعلام شد

قالیباف از شهرداری رفت

آذربایجان غربی یکپارچه سیاهپوش در سوگ پدر مهربان

اولین حکم افشانی شهردار جدید تهران

فارس گزارش می دهد آذربایجان غربی یکپارچه سیاهپوش در سوگ پدر مهربان

وزیر خارجه آمریکا مدعی شد: در پی اعمال فشار اقتصادی بی سابقه ای بر ایران هستیم /از مردم ایران حمایت می کنیم!

آیات قرآن از لزوم سواد رسانه ای می گوید/ تکنیک هایی برای مقهور نشدن در برابر تهاجم

خروج آمریکا از غرب آسیا توسط ملت های منطقه یک احتمال قوی است

آمریکا جرات حمله به ایران را ندارد

قالیباف از حراست شهرداری رفت؛سمیعی آمد

نیوشا ضیغمی مادر شد + تصویر

اهمیت فعالیت رانندگان در حوزه حمل ونقل عمومی به جامعه منعکس شود

مجری و مدیحه سرای برنامه های معارف صدا وسیما درگذشت

موراتا در حال مذاکره با یوونتوسی ها شکار شد+عکس

فتح خرمشهر زمینه ساز تشکیل جبهه مقاومت و ذلت دشمنان اسلام شد

قانون چک اصلاح می‎شود

حجاب و امنیت اخلاقی نیاز کلی هر جامعه است

چرا یک معلول باید به دادگاه برود؟

نامه 170 چهره سرشناس به موگرینی

سفره افطاری در حرم امام رضا (ع)

بستر لازم برای بهره برداری از فاز 2 و 3 اپراتور چهارم در کرج مهیا است

اولین حکم افشانی شهردار جدید تهران قالیباف از حراست شهرداری رفت؛سمیعی آمد

مردم توانمند ایران بر دشمن چیره خواهند شد

فرمانده کل سپاه رحلت حجت الاسلام والمسلمین حسنی را تسلیت گفت

بررسی برنامه راهبردی توسعه فضایی تا افق 1404

تصویر «پرستو صالحی» یک لحظه قبل از بی هوشی! /راز وحشتناک خانه مجردی که چراغ هایش روشن بود! / وقتی پتو را کنار زدم خشکم زد ( برگزیده )

یک زن سیاه پوست برای اولین بار نامزد والی در امریکا شد

قوانین عجیب و در عین حال خنده دار کشورها! /این زن سرشناس ایرانی مهمان عروسی مگان و هری بود! عکس ( برگزیده )

استخدام راننده لیفتراک جهت شرکتی واقع در سپیدان

186//آیه ای که خداوند متعال در آن هفت مرتبه به انسان لطف کرده است

گوینده پیشکسوت خبر به خندوانه می رود

چرا نام «رمضان» بر این ماه گذاشته شده است؟/ ویژگی های مهمانی در ماه خدا

درخواست نمایندگان برای کاندیداتوری عارف در انتخابات هیات رییسه

10 خطر استفاده از لنز بـرای دختران جـوان

از اصلاح طلبان تا اصولگرایان؛ چه کسانی امروز به دیدار رهبر رفتند؟+ عکس

به توسعه توانمندی دفاعی خود ادامه خواهیم داد/آمریکا جرات حمله به ایران را ندارد

پیام تسلیت رییس رسانه ملی در پی درگذشت حجت الاسلام حسنی

مردم توانمند ایران بر دشمن چیره خواهند شد

325 متکدی در کهگیلویه و بویراحمد شناسایی شده است

خبری جدید از پرونده قاتل مامورین ناجا

روحانی درگذشت حجت الاسلام حسنی را تسلیت گفت

14نهاد و شخص در حادثه پلاسکو مقصر شناخته شدند

درخواست نمایندگان برای کاندیداتوری عارف در انتخابات هیات رییسه

برگزاری نشست «درآمدی بر آینده‎اندیشی قرآنی» در قم

منظور از دندان نهفته چیست

بطحایی خبر داد: تیمی از آموزش و پرورش و پلیس فتا مشغول بررسی صحت و سقم لو رفتن سوالات امتحان نهایی

«خودکشی» نافرجام 2 خواهر دانشجو

3 قانون مهم برای ترکیب رنگ لباس آقایان

367 ویژه برنامه در خردادماه سال جاری برگزار می شود

واکنش دادستان البرز به تخریب ویلای وزیر کشور

کانون های فرهنگی مساجد حلقه وصلی میان مردم و مسئولان است

جانشین بوفون مشخص شد

سیلاب در لواسان

پیام تسلیت رییس سازمان صدا و سیما در پی در گذشت حجت الاسلام و المسلمین حسنی

روایت روزهای مقاومت و خیانتی که خرمشهر را زمین زد

راز بقای دولت نتانیاهو در چیست؟

استخدام کارشناس HSE خانم و آقا با مدرک لیسانس در اصفهان

خبرخوش به سپرده گذاران موسسات مالی و اعتباری /پرداخت سپرده ها تا یک ماه آینده

فعال بودن بیش از 5 طرح عمرانی حوزوی در لرستان

مسئولان و کارگزاران نظام با رهبر معظم انقلاب دیدار کردند

بازخوانی پیام رهبر انقلاب در پی پیروزی خاتمی

واکنش دادستان البرز به تخریب ویلای وزیر کشور

بیانیه استاندار سیستان وبلوچستان به مناسبت سوم خرداد

مستند«کلید فتح خرمشهر»

مهدی مریزاد دیدار مسوولان و کارگزاران نظام با مقام معظم رهبری

اظهارات جدید پمپئو درباره ایران

2 مدیرکل وزارت کشور منصوب شدند

بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی: همه باید مثل آقای حسنی مسلح شوند.

جلب اعتماد عمومی مسیر پیشرفت کشور را هموارتر می سازد

دعوت از خیرین برای مشارکت در جشن گلریزان

فرمانده کل سپاه رحلت حجت الاسلام والمسلمین حسنی را تسلیت گفت

شجاعت حجت الاسلام حسنی در تاریخ ماندنی است

فرجام صدام سرنوشت متعرضان به ایران اسلامی است

گزارش تصویری: دیدار مسئولان و کارگزاران نظام با رهبر انقلاب

ضرورت راه اندازی مرکزمدیریت بحران شهرداری بوشهر

سقوط هواپیمای مافوق صوت نیروی هوایی آمریکا

ناکامی سارق اینترنتی در اصفهان

درگیری عجیب بر سر چرای دام با یک کشته و 2 مجروح

سید اسماعیل؛ بازاری برای همه فصول

تشییع سه قربانی حوادث کازرون

جمع آوری متکدیان در یاسوج مطابق با قانون نیست

حقوق مردم، خط قرمز اصلی اصلاحات است/ هویتم را از خاتمی گرفته ام

تخریب قسمتی از ویلای وزیر کشور در ساوجبلاغ خلاف مقررات بود/ تخلفات در حال رسیدگی است

به کوری چشم دشمنان لحظه ای در ارتقای توان دفاعی و نظامی درنگ نمی کنیم

تکنولوژی جدید IBM الماس اصل را از تقلبی تشخیص می دهد

بیانیه ستاد کل نیروهای مسلح به مناسبت سوم خرداد

توسعه فرهنگ قرآنی با هدف سبک زندگی قرآنی است

دیدار مسوولان و کارگزاران نظام با مقام معظم رهبری (عکس)

درخواست نمایندگان برای کاندیداتوری عارف در انتخابات هیات رییسه

از اذان و اسماءالحسنی تا سنت طبل زنی رمضان

مبارزه با هوای نفس، نخستین گام برای رسیدن به عدالت است

شجاعت حجت الاسلام حسنی در تاریخ ماندنی است

تیراندازی مقابل دادگاه انقلاب اهواز/عاملان دستگیر شدند

واکنش دادستان تهران به اظهارات معاون رییس جمهور: در کار ما دخالت نکنید/ هیات منتخب رییس جمهوری دسترسی و حق اظهارنظر درباره پرونده محیط زیستی ها را ندارد/مطالبی نظیر «متهمان باید بزودی آزاد شوند» در حد این افراد نیست

خرمشهرهای ایران در حوزه اقتصاد هدف جنگ های پیچیده دشمن است

دیدار مسئولان و کارگزاران نظام با رهبر انقلاب

ایران برای توسعه قدرت دفاعی خود نیازی به اجازه گرفتن ندارد

سومین دوره جشنواره کتابخوانی فتح خرمشهر برگزار شد

دو مدیرکل وزارت کشور منصوب شدند

رابطه طهارت انسانی با بطون قرآنی از نگاه سید جلال الدین آشتیانی - بخش دوم و پایانی مراتب طهارت برای فهم قرآن

رابطه طهارت انسانی با بطون قرآنی از نگاه سید جلال الدین آشتیانی - بخش دوم و پایانی مراتب طهارت برای فهم قرآن