مطالب مرتبط:
پرداخت بیش از 52 هزار میلیارد ریال تسهیلات بانک ملی ایران به بخش صنعت و معدن
پرداخت بیش از 52 هزار میلیارد ریال تسهیلات بانک ملی ایران به بخش صنعت و معدن
پرداخت بیش از 52 هزار میلیارد ریال تسهیلات بانک ملی ایران به بخش صنعت و معدن
پرداخت بیش از 52 هزار میلیارد ریال تسهیلات بانک ملی ایران به بخش صنعت ومعدن
پرداخت بیش از 52 هزار میلیارد ریال تسهیلات بانک ملی ایران به بخش صنعت و معدن
5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
چهارشنبه، 1 آذر 1396 ساعت 03:562017-11-22سياسي

توسعه به مثابه هویت گره الگوی پیشرفت در ایران - بخش اول هویت و الگوی پیشرفت در ایران


این مقاله مدعی است که مهم ترین مقوله برای آغاز ادبیات پیشرفت ایرانی اسلامی، مفهوم هویت است.

اما هر نوع رویارویی مبهم، شتابزده و غیرتاریخی به مقوله هویت، - الگوی پیشرفت را به مجموعه ای از دست افزارها و مصنوعات فنی تقلیل می دهد.

چکیده مفهوم توسعه تا به حال در رقابت و جدالی ظریف با فرهنگ بوده است، اما به ظاهر خود را فرهنگ خواه و آرمان گرا نشان داده است.

مفهوم هویت بهترین مفهومی است که پرده از این پیکار لطیف برمی دارد.

در واقع بهترین روزن برای ورود فرهنگی و بومی به توسعه اروپامدار امروزین، برجسته سازی چالش توسعه با هویت است.

تقریباً همه بدیل خواهی ها و الگودهی های جدید از جمله مفهوم پیشرفت ایرانی اسلامی نیز با ایده هویت خواهی پا به میدان نهاده اند.

در مقاله حاضر، ایده توسعه به مثابه آزادی توسعه ای وابسته به تفکیک ها، ترتیبات، مصنوعات و کالاهای نهادی جامعه مدرن تلقی می شود که در حال رهایی از هویت است.

این توسعه رهایی بخش، فراتر از مرزهای اخلاقی و جمعی می رود، از این رو بی تضمین و مخاطره آمیز خواهد بود.

هویت، پایدارترین نیرو و انرژی برای بازآفرینی و استحکام پیشرفت است، اما ادبیات توسعه این مفهوم را بزرگ ترین مانع و انرژی منفی توسعه انگاشته است.

این مقاله مدعی است که مهم ترین مقوله برای آغاز ادبیات پیشرفت ایرانی اسلامی، مفهوم هویت است.

اما هر نوع رویارویی مبهم، شتابزده و غیرتاریخی به مقوله هویت، الگوی پیشرفت را به مجموعه ای از دست افزارها و مصنوعات فنی تقلیل می دهد، یعنی همان چیزی که توسعه جستجو می کند.

بیم فن زدگی در الگوی پیشرفت ایرانی، باید هشداردهنده باشد، زیرا ما در مسیر توسعه عادت کرده ایم که به سرعت به فناوری و مهندسی رضایت دهیم.

کلیدواژه ها کلیدواژه ها: آمایش هویتی؛ الگوی پیشرفت در ایران؛ توسعه؛ توسعه به مثابه آزادی؛ هویت مقدمه و بیان مسأله مفهوم توسعه [2] با انبوهی از معانی همراه است و اکنون آنقدر بدیهی و قاهر بر ما شده است که دیگر نیازی به تعریف آن نمی بینیم و تعریف، شأن و اعتبار آن را مفروض می گیریم.

با این حال برای بحث های علمی ناگزیریم که با تعریفی ساده و عمومی، اما مؤید و راه گشا کار را آغاز کنیم.

مفهوم توسعه در معنای نخست آن معادل تولید بیشتر، جمع آوری ثروت و تمتعات مادی است.

فهم ساده، روزمره و غالب از توسعه و پیشرفت این است که امکانات و تجهیزات پیرامون را مؤید و عین آن بپنداریم.

به تعبیر ساده، توسعه، طبیعت دست دومی است که پیرامون خود ساخته ایم و از آن رفاه و ایمنی می جوییم.

یعنی می توانیم توسعه را تغییر در زیربناهای مادی، اعیان و محیط زندگی افراد بدانیم.

بر پایه این پندار رایج و نافذ، توسعه معادل صنعتی شدن و تغییرات همسو با آن است.

از این دیدگاه، راه توسعه از صنعتی شدن یعنی صنعت، تجهیزات، امکانات صنعتی می گذرد.

با این پنداشت، مقتضیات صنعت و امکانات، اهداف و مسیرهای توسعه خواهند شد.

تقریباً بر فضای خانه، اداره و زندگی مطبوعاتی و روزمره ما چنین درکی از توسعه غالب است.

وقتی در تلویزیون نیز برنامه ای به نام توسعه مشاهده می کنیم و در آن تأسیسات برق و نیرو، پالایشگاه ها و سدسازی ها نشان داده می شود، گمان مان به واقعیت تبدیل می شود که فهم توسعه بدون صنعتی شدن محال است.

اما مشکل این است که این درک، ما را در میانه راه با چالش و تحدی عناصر فرهنگی و روانشناختی مواجه می کند.

زیرا توسعه صنعت مدار، جامعه ای خنثی از اهداف و رسالت های اجتماعی و اخلاقی محلی و بومی را می جوید و می پندارد که صنعت، امکان و ابزار پیش برنده زندگی است، به همین دلیل، خود شیوه و سبک زندگی را نیز تعیین می کند.

مدت ها بوده است که این تعبیر از توسعه، اذهان عاملان اجرایی و پژوهشگران را در تصرف خود داشته و همچنان بی مزاحم، بی رقیب و حتی تعیین گر به پیش رفته است.

مفروضه بنیادی این برداشت از توسعه ، این بوده است که لباس ها و نقاب های هویتی مانع از تحرک آسان، سریع و کم هزینه به سوی مقاصد رفاهی و فنی است.

هویت های قومی و فرهنگی مانع وحدت و مشارکت ملی هستند.

به همین دلیل توسعه به برنامه ای قاهر و متمرکز برای زدایش گوناگونی ها نیاز دارد.

در واقع مأموریت توسعه به دست دولت های برنامه ریز افتاد و ایشان سعی کردند در وهله اول با اصلاح ساختارهای اداری و سازمانی دست به ایجاد تغییرات اجتماعی بزنند.

در این مسیر، ضرورت داشت که در میان تنوعات و گوناگونی ها به نفع وحدت گرایی، یکسان سازی و تخصصی سازی رأی دهند.

در واقع کارگزاران توسعه با هدف طراحی و اجرای سیاست های بلندمدت، بر تدوین برنامه های متمرکز، جامع و یک کاسه تأکید می کردند.

به تعبیر چیما و راندیلینی یکی از استدلال ها و توجیه های اصلی برای این نوع تمرکزگرایی، غلبه بر اختلافات شدید قومی و مذهبی و فرهنگی .

بود (چیما و راندیلینی، 1373: 6).

در واقع هر جا توسعه می خواست عام و فراتر از بوم به پیش رود، می بایست دشمن تراشی کند و دشمنی بهتر از بومیان ، اختلاف های قبیله ای، فرهنگی و منطقه ای یافت نشده و نمی شود.

در واقع باید حوزه فرهنگ را گل آلود، تیره و متشتت نشان دهد تا از آن نتیجه پیروزی خود را بگیرد.

در پژوهش حاضر با استناد به این روش حرکت در توسعه، مسیر توسعه، فرهنگ گریزی و اقتصادمحوری دیده می شود.

از این رو، ایده موسوم به توسعه به مثابه آزادی هر چند به ظاهر فرهنگ خواه می نماید، اما در مسیری اقتصادگرایانه دیده می شود.

در پژوهش حاضر تلاش شده است ضمن نشان دادن تضادهای ادبیات توسعه با هویت ها، تضاد توسعه با فرهنگ (به معنای مردم شناختی) نتیجه گرفته شود و ایده توسعه به مثابه هویت پیشنهاد گردد.

مبانی نظری ادبیات توسعه و تغییرات اجتماعی با صراحت نشان می دهد که اولین گام در مسیر توسعه ، رفع موانع و مقاومت های فرهنگی بوده است.

در سطوح غیرسازمانی به ویژه ابعاد نگرشی و روانشناختی نیز متفکران شکلی عام از توسعه و شخصیت مدرن را یگانه روش توسعه پنداشتند که کاملاً مخالف سنت ها و باورهای قبیله ای و خانوادگی است.

نظریه های متقدم و مشهور توسعه با عنوان شخصیت خلاق (Hagen, 1967)، انگیزه پیشرفت (McClelland, 1961; McClelland & winter, 1971)، شخصیت انتقالی (Lerner, 1964)، شخصیت مدرن Inkels and smith, 1974; 1983) Inkels, 1960;)، و نظریه خرده فرهنگ دهقانی، همگان بر طرد نگرش های قبیله ای، خانوادگی و مذهبی و هویتی تأکید می کردند.

ایشان با همین هدف، قبیله گرایی، خانواده گرایی، میهن پرستی، تقدیرگرایی، مذهب و سنت گرایی را موانع ذهنی و فرهنگی رسیدن به توسعه می دانستند.

خاص گرایی در برابر عام گرایی، جمع گرایی در برابر فردگرایی، انتساب در برابر اکتساب ( Parsons, 1952 Levey, 1969: 55-66;)، شخصیت خلاق در برابر شخصیت اقتدارطلب (Hagen, 1967)، انسان مدرن در برابر انسان سنتی (Inkeles 1974, 1983) و شهر در برابر روستا (Redfild, 1941) از این قسم دوگانه سازی ها و استدلال ها است.

اما گفته نشد که اگر انسان ها عناصر فرهنگی خاص را رها کردند، به چه مصداق مشخصی باید ارج بگذارند.

به معنای دیگر، هر نوع خاص بودگی در مسیر توسعه، مانع محسوب می شد، پس معلوم بود که مقصد توسعه، عام گرایی و یکسان سازی است.

مانیفست توسعه، تقلیل خواص و هویت ها به الگویی عام و برتر بود که طبیعتاً در این زمان، جهان پیشگام و متقدم (یعنی جهان غرب) الگوی عام و برتر شناخته شد.

بر این اساس، این ایده همگانی و طبیعی پنداشته شد که برای نیل به توسعه واجب است متعلقین سنتی خود اعم از قومیت، آداب و رسوم را کنار بگذاریم تا با سبک باری هویتی، سریع تر به مقصد توسعه برسیم.

توسعه به وضوح خود را چیزی غیر از سنت و آداب و رسوم بومی می داند.

صاحب نظران پیشگام نیز پذیرفته بودند که توسعه نه تنها با هویت و آداب محلی و باورهای سنتی ناسازگار است، بلکه اصرار دارد با ورودش، عناصر مزاحم و مقاوم میدان را کنار بزند.

مهم ترین سرباز توسعه در این پیکار بزرگ، صنعت و فن بوده است.

وجه همت توسعه، فن سالاری گسترده و هویت زدایی، خنثی سازی و رسم زدایی است.

سالهاست که این نوع توسعه را به طعن، ابزاری، عمرانی، تقلیدی، کنترلی، فرمانی و بحرانی (بحران زا) می نامیم.

در گفتمان پیشین، اهمیت نیازهای فیزیکی و اولیه آنچنان گسترده و وثیق شده بود که توسعه به آسانی به تکثیر ثروت و فراوانی امکانات تقلیل یافت.

سرخوردگی های قشری و عملکردی حاصل از برنامه و سیاست های اقتصادی و مادی گرای توسعه، برخی گروه های جامعه و پژوهشگران را بر آن داشت که در پی طراحی شاخص های انسانی تر برآیند.

محبوب الحق و آمارتیا سن پژوهشگران جهان شرقی، چنین همتی داشتند.

در واقع، رویکرد انسان مدار و آزادی خواهانه توسعه، کمال خود را در نوشته های آمارتیا سن اقتصاددان توسعه- می یابد.

آمارتیا سن در این اندیشه آنقدر پیش می رود که توسعه را به مثابه آزادی و فرایند گسترش آزادی واقعی تعریف می کند (سن، 1382: 17، 23 ).

او توسعه را معادل هدف و ابزار آزادی می داند (همان، 1382: 10 و19).

آمارتیا سٍن تأکید فراوانی بر آزادی های مدنی و سیاسی و نقش آن ها در توسعه دارد.

او حتی اهمیت آزادی در اندیشه توسعه را برتر از مفهوم پرسابقه برابری و عدالت می داند (سن، 1379: مقدمه).

وی توسعه را تمرکز بر آزادی های انسانی می داند و رشد یا درآمدهای فردی را وسیله گسترش آزادی های اعضای جامعه در نظر می گیرد (سن، 1382).

البته آزادی ها به تعیین کننده های دیگری از قبیل مقررات اجتماعی و اقتصادی، تسهیلات آموزشی، مراقبت های بهداشتی، حقوق مدنی و سیاسی و مشارکت عمومی نیز بستگی دارند.

حتی صنعتی شدن یا پیشرفت فناوری یا نوسازی اجتماعی می تواند وسیله ای برای بسط آزادی انسانی باشد.

این گفتارها مؤید این است که در ادبیات امروزین، توسعه رقبای زیادی از جمله آزادی و مشارکت یافته است که همگی داعیه های فرهنگی و اخلاقی دارند.

یعنی رقیب اصلی در اینجا فرهنگ است.

در واقع فرهنگ سرکوب شده توسعه دوباره جان گرفته است و استیفای حق می کند.

در این شرایط، مهم ترین مقوله ای که در فرهنگ ها می تواند توسعه را منعطف و حتی رام کند (یعنی بومی کند، محلی کند، اخلاقی کند و غیره) ظرفیت های هویتی است.

اگر در توسعه که مساوی با کثرت امکانات و تجهیزات افزایش ایمنی، جسمی و فیزیکی ما در زندگی است، به طور همزمان ایمنی فرهنگی، هویتی و بومی متناسب ایجاد نشود، بیماری فرهنگی ایجاد می شود.

در واقع ایدز فرهنگی به تعبیر نیل پستمن (1372) مصداق همان توسعه بدون هویت است.

واقعیت این است که با وجود دغدغه های فرهنگی فراوان در ادبیات توسعه جهانی، مسیر حرکت این ادبیات، اقتصادمحوری و از سوی دیگر هویت گریزی بوده است.

اگر هویت را مؤلفه بنیانی در فرهنگ تعریف نماییم، می توانیم بگوییم ادبیات توسعه، فرهنگ گریز نیز بوده است.

برخی توجیه های روانشناختی- اقتصادی مسلط بر ادبیات توسعه مانند خلاقیت، نوآوری، کارآمدی، توانمندسازی و غیره به ظاهر فرهنگی می نمایند، اما تضادهای پیچیده و درگیری های مبهمی با هویت و حتی اخلاق به وجود می آورند که فهم آن ها فراتر از چشم اندازهای روانشناختی و اقتصادی است.

در اینجا این موضوع را با طرح ایده توسعه به مثابه هویت به عنوان نگرشی دیگر تحلیل می کنیم.

وقتی توسعه را معادل هویت تلقی کنیم، هدف این است که اطلاق و انحصار را از آن بگیریم و فرض همراهی آن با حقیقت را بازنگری کنیم.

به معنای تفصیلی تر، با طرح این مفهوم، دو معنای زیر را مورد توجه قرار می دهیم: الف: هویت آزادی بخش: در این معنا هویت را در رقابت و مناظره با قدرت و آزادی مدرن قرار می دهیم.

قطعاً هویت با این دو مفهوم ارتباط و پیوند نزدیک دارد، اما برای فرهنگ شناسان، معنا و ابعاد مفهومی دیگری نیز دارد.

برای نشان دادن افتراق ها و اشتراک های هویت با آزادی باید از خود بپرسیم که توسعه به مثابه آزادی یعنی چه؟ دوم اینکه، آزادی و رهایی از چه چیزی؟.

در وهله اول آزادی، به درستی و به حق، رقیب و مقابل مفهوم قدرت و استبداد است.

واقعی ترین ارزش آزادی نیز در همین معنا نهفته است.

در واقع همین معنا و دغدغه بوده است که در طول تاریخ، معنای شریفی به آزادی داده است.

اما در ایده توسعه به مثابه آزادی ، این مفهوم مخالف هر نوع مانع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی تلقی شده است.

به بیان بهتر، در این منظر، توسعه عبارت است از آزادی از موانع و ساختارهای مانع فرصت ها، خلاقیت و مشارکت (سن، 1392).

این تعریف که تقریباً ادامه تعاریف موجود در ادبیات توسعه است، قاعدتاً با مفهوم هویت و فرهنگ به معنای مردم شناختی آن سازش روشنی ندارد.

به همین دلیل می توانیم بگوییم که توسعه به مثابه آزادی یعنی آزادی از هویت.

زیرا در ادبیات توسعه، هویت مانع توسعه تلقی شده است و بعید است مهندسان و اقتصاددانان از جمله آمارتیا سن، به این تقابل مبهم و نامریی هویت توسعه توجه کرده باشند.

در ادبیات اقتصادی و روانشناختی، توسعه معادل رهایی از قید و بندهای به اصطلاح سنتی و هویت ها برای ورود به بازار کار، خلاقیت، نوآوری و تغییر است.

پس توسعه به مثابه آزادی، تلویحاً و تا حدی تصریحاً به معنای رهایی از گذشته، رهایی از هویت و رهایی از تعلقات بومی و ادراکی پیشین است.

شاید تلویحاً دغدغه حقیقت داشته باشد، اما به ظاهر چنین علاقه ای ندارد و تعریف حقیقت را بر عهده گفتمان توسعه و فن سالاری آن می گذارد.

بر همین اساس، توسعه به مثابه آزادی نیز در گفتمان عقلانیت رهایی بخش، معنا می یابد.

این نوع توسعه که به سرعت از هویت های جمعی اخلاق گرا فاصله می گیرد، رقابت آور و مولد ریسک و بدعت هایی تضادآور در زندگی جمعی و انسانی می شود.

این نظر پیرو همان ادبیات مرسوم و فلسفی عقل محض وعقل آزاد به پیش می رود.

یعنی عقل فارغ از سنت، دین، خانواده، جنسیت و هویت های اجتماعی.

در معنای دیگر، عقل محض، عقل فارغ از فرهنگ به معنای مردم شناختی آن است.

این نوع عقل، عقلی فن سالار و اقتصادزده است که فرهنگ را در حوزه های فنی و جلوه های فناورانه خود مانند صنعت سینما، صنعت کتاب، صنعت تلویزیون و سایر اشکال صنعتی فرهنگی تعریف می کند.

معمولاً در بستر لیبرالیسم، عقل محض، عقل فردی و رقابت جوست نه جمعی و هویت جو.

در واقع، عقل آزاد، عقلی جدا و فرارونده از سنت های جامعه خواهد بود.

این عقل بر خلاف تصور رایج، عقل بزرگ و فرجام شناس نیست، بلکه عقلی کاملاً اعتباری است که وظیفه اش ایجاد تغییرات کوچک و مکرر و تا حدی متناقض است.

این تغییرات مکرر و متضاد در بلندمدت مخاطره آمیز است.

به گمان بسیار می توان گفت که عقل رهایی بخش نیز خویشاوند یا حتی خود همین عقل آزاد است.

البته درباره این موضوع ابهام وجود دارد، زیرا هابرماس صاحب نظر عقل رهایی بخش، در سخنرانی خود در تهران (هابرماس، 1381) بیان کرد عصر سکولاریسم یا به تعبیری اسطوره عقل محض اداری و کارشناسی تقریباً به پایان رسیده است، یعنی تصور رهایی و آزادی از دین و سنت ها مردود اعلام شده است.

حرکت عقل آزاد به اقتضائات محیطی و فیزیکی وابسته است و کمتر به مطالبات جمعی، تاریخی و هویتی رو می آورد.

در واقع عقلی عادل و عدالت محور نخواهد بود.

به بیان دیگر، عقل آزاد بیشتر ضامن توصیف وضعیت های فعلی، آن هم به نفع حاضرین و بالادستان خواهد بود نه ضامن عدالت و تخصیص عادلانه.

عقل آزاد به دلیل وابستگی زیاد به منطق های شخصی و غرایز شهوانی و قهری، حدی از توان قضاوت عادلانه را خواهد داشت.

اینکه دائماً بیان می شود غایب ها، ارواح و سرکوب شدگان حضور یافته اند، نقدهایی به عقل آزاد است که ظاهربین و حاضربین است.

این عقل، فضا برای غائبین را مفروض نمی گیرد.

در واقع، توسعه نامتوازن و ناپایدار از عقل آزاد و غیرعادل نشأت گرفته است.

عقل آزاد از فهم عوامل فراتر از خود یا فهم دنیاهای ناپیدا و بیرون گریزان است.

بنابراین یک جانبه نگر و شرایط گرا خواهد بود.

این نوع عقل، با تفکیک ها و دسته بندی های ساختگی متعارض، در بلندمدت ایمنی و تعادل را مخدوش می کند.

به همین دلیل ثمره آن، عدم تعادل و ناپایداری خواهد بود.

اگر عقل آزاد با تعهدات اخلاقی و جمعی یعنی هویت همراه نباشد، نقض کننده مرزهای اخلاقی و محرک هوس های شهوانی و غضبیه خواهد بود.

تاکنون توجیه و استدلال این بوده است که با وجود مهار دولت و قانون، عقل آزاد، توسعه آفریده است، اما بعید است دولت ها و قوانین بتوانند وسعت آزادی های متکثر و رقابت جویانه فردی را خوب بفهمند و آن را قبل از تولید مخاطرات، مدیریت کنند.

هویت با مفاهیم اصالت، تاریخ، تبار و باور شکل می گیرد.

اما آزادی به دلیل خو گرفتن با تفرد، به سرعت فناوری و اقتصاد را همراه خود می کند و به بهانه نوآوری، به نیازها و خواسته های مکرر و روزآمد وابسته می شود.

آزادی عندالساعه است و با غرایز و ذات های روانشناختی نسبت فراوان دارد.

اما هویت با روح ها و ابعاد جامعه شناختی ارتباط می یابد.

آزادی به سرعت به منطق های قدرت، اقتصاد و ابزار خو می گیرد.

اما هویت به منطق های تاریخ، اصالت و اجتماع وابسته می شود.

آزادی منطق فردی و عقلایی دارد.

اما هویت، منطق جمعی و وجدانی دارد.

آزادی اختیارها و کردارهای متغیر و متضاد فراوانی می آفریند که زندگی جمعی را پرمخاطره می کند.

اما هویت زندگی جمعی را بازسازی و ترمیم می کند.

آزادی علاقه کمی به هدف گرایی و پیامدانگاری دارد، اما هویت، هدف گرا و نتیجه گراست.

آزادی می تواند بدون وابستگی به زمان و مکان و ابعاد هستی شناختی رشد یابد، اما هویت خیر.

آزادی به معنی رهایی از تعلقات و هویت به معنای وابستگی به تعلقات است.

آزادی در مضامین قومی، قبیله ای، آیینی و اسطوره ای، مفهومی تقریباً مطرود است، اما هویت مفهومی مطلوب است.

منطق هویت، تشخص و جایگاه یابی است، منطق آزادی، تمرد و جایگاه گریزی است.

وقتی آزادی گسترده تر از تعلقات رشد می کند، همان عرفان گرایی کاذب، شخص انگار و مبهم است که برخی گرفتار آن شده اند.

در واقع، اندیشه های غیراجتماعی را در جامعه غالب می کند و علم را از واقعیت های جمعی به سوی خواسته های شخصی می برد.

آزادی نوگرایی و نوخواهی مکرر، تجربه زندگی و رفتار جدید را توجیه می کند.

در واقع آنچه آزادی را به پیش می برد، ویروس ریسک پذیری و تغییرات بیرونی است.

در آزادی، نهایتی برای حرکت و مقصد و مرزی برای تجربه وجود ندارد.

اما هویت، خود شکل هایی از آزادی را تعریف می کند، سنت ها و روش هایی برای حرکت بیان می کند و مقاصدی را برای آن بازنمایی می کند.

ب) توسعه هویت مدار: استدلال ما این است که توسعه نوعی پردازش و برساخت هویت است.

شکلی جدید از شخصیت پردازی برای محیط است که در آن باید نقشی را تجربه کنیم، بنابراین هر فرد در آن نقشی افقی یا عمودی دارد.

منظور ما از هویت، همان معانی انباشته شده، جاافتاده و در عین حال پویا حول جایگاه و منزلت اجتماعی است.

تفاسیر متقابل، مشترک و پیوسته ما از چیستی، کیستی و کجایی، هویت ماست.

اگر حیوانات سطحی از هویت را تشخیص می دهند، آن هویت نوعی، یعنی تشخیص از نظر خلقت و جسم است.

اما در میان انسان ها شکل پیچیده تر درونی از هویت وجود دارد.

هویت ها همین تفکیک ها و رتبه بندی های معنایی و تفسیری هستند که لزوماً افقی و اسمی نیستند، بلکه رتبه ای و درجاتی هستند.

این درجات و تفکیک ها، نظام معناها، تفسیرها و در نهایت درجات هویتی را می سازند.

چند تعریف درباره هویت می توان بیان کرد: 1- تعریف تعلقی: تعریفی مبتنی بر ریشه و اصالت، تعلقات، ویژگی های بیولوژیک، زیستی و گروهی است که از آغاز زندگی به فرد داده شده است.

مانند جنسیت، والدین و خانواده.

تعلق چندگانه به مکان، خانواده، جنسیت، طایفه و کیستی و کجایی(سرزمین) هویت ماست.

2- تعریف ماهیتی و مفهومی: تعریف ماهوی و صفتی از حیث مراتب و نحوه خلقت است.

معمولاً فیلسوفان هویت را با این ابعاد تعریف می کنند.

این تعریف مبتنی بر ذات، جوهر و اصل است و به اشکال ساده و عرضی، پیچیده و جوهری تقسیم پذیر است.

3- تعریف تطبیقی: تعریفی برساختی از منظر سیاست و اجتماع است.

یعنی از منظر تعریف خود در مقابل دیگران صورت می گیرد.

در این نوع تعریف، هویت مبتنی بر تعریف غیرهویت است، یعنی با تعریف غیریت، خود را تعریف می کند.

در ایران مفهوم غیرت از همین تعریف رایج درباره هویت ساخته شده است.

انسان با غیرت فردی است که در مقابل غیر نسبت به درون وفاداری زیاد دارد.

4- تعریف کارکردی: یعنی می توان پدیده را بر حسب آثار و مظاهر تابع اش تعریف کرد.

در واقع هویت تمدنی از این تعریف برآمده است.

یعنی صنایع، خلقیات و ثمره های یک جامعه، هویت آن را تعیین می کند.

برای مثال هویت غرب تعریف تابعی و آثاری دارد.

به این معنی که غرب معادل همان ثمره های آن یعنی فناوری، پیشرفت و رشد و نوآوری ها تعریف می شود.

در واقع غربیان بعد از خلق این آثار، هویت خود را این گونه تعریف کرده اند.

بر اساس تعاریف فوق، می توانیم به تفکیک سه گونه هویت از یکدیگر بپردازیم: 1-هویت اعطایی: متعلقینی فراتر از خود است که در کسب آن ها مختار نبوده و در واقع، نعمت یا نقمتی بوده است که از پیشینیان، جامعه، محیط و خانواده به ما رسیده است.

در واقع در کسب و کنترل آن ها نقش نداشته ایم: سرزمین و بوم، نژاد، قومیت، فرهنگ و خانواده، جنسیت فیزیولوژیک.

گروه بندی و دلبستگی هایی حول اینها ایجاد می شود که بعضاً جبری، اما مورد احترام، اهتمام و تعصب هستند.

2-هویت اکتسابی: مجموعه تعلقاتی است که با کار و تلاش به دست می آوریم.

مانند تحصیلات، پایگاه شغلی، مهارت.

در واقع با توجه به اینها، هویت کارمندی، دانشجویی، دکتری، متخصص و غیره می یابیم.

3- هویت برساختی (اشتهاری): مجموعه ای از تفاسیر، ادعاها، برچسب ها و تعاریف اجتماعی در فرایندهای سیاسی و اجتماعی است که به واسطه تلفیق صفات اعطایی و اکتسابی افراد و خواسته های ادعاسازان پدید می آید، مانند جنسیت اجتماعی، توسعه نیافتگی، شرقی بودن، شهیر یا خوشنام بودن و غیره.

ما با تعریف و معنای خودمان در دسته بندی های هویتی عمل می کنیم.

با کنش هایمان که کاملاً حاوی قصد و نیت های ماست، هویت و توسعه خودمان را می سازیم، برجسته و منتقل می کنیم.

وقتی درباره هویت خود سخن می گوییم، از یک سو از ریشه ها، خاستگاه ها و دستاوردهای تمدنی ملی مان و از سوی دیگر از تعلقات مادی و معنوی خود پرده برمی داریم.

به یک معنا از ناخودآگاه، حافظه، معانی و متعلقین خود سخن می گوییم.

توسعه به مثابه هویت یعنی بار توسعه را از معانی، تفسیرها و آرمان های معرفتی سازنده حافظه جمعی خود سنگین سازیم.

توسعه همان دستاوردهای ما برای برجسته ساختن هویت اعطایی، اکتسابی و در نهایت برساخت هویت متمدن ماست.

هویت، اعم از تعلق قومی، دینی، محلی و سرزمینی، انرژی های مثبت زندگی سالم و رضایت آفرین هستند.

این عوامل موتور و نیروی مقوم هستند، از این رو، قابلیت و سرمایه اجتماعی محسوب می شوند.

اما خصلت توسعه چنین است که می خواهد یکه تاز و مستقل و غالب شود.

می خواهد خود را در مقام هویت بنشاند یا اینکه هویت را تابع نیازها و مقتضیات خود یعنی تولیدگری و مصرف گرایی نماید.

اما واقعیت این است که توسعه بر هویت متأخر است.

توسعه باید در تاروپود تاریخ، فرهنگ، بوم و مکتسبات هویتی فردی و گروهی عمل کند.

در غیر این صورت، دیر یا زود نارضایتی می آفریند.

همه انواع هویت ها، به ویژه هویت های اعطایی و مکتسب، متعلقین جمعی یک جامعه یا گروه اجتماعی هستند.

توسعه وظیفه دارد نوعی وحدت و سازگاری میان این هویت ها ایجاد کند.

توسعه ای که زاییده هویت های اعطایی ما و متناسب با آن نباشد و باعث شود این هویت ها از یاد بروند، سرزندگی و تفاخر جمعی را زایل می کند.

زمانی که توسعه را با هویت آغاز کنیم، فرصت هایی بر جامعه آشکار می شوند: یک- روح توسعه، بومی و محلی خواهد شد.

زمانی که توسعه بوم گرا شود، ثمره های فرهنگی می آفریند.

توسعه به مثابه آزادی در بسیاری از جوامع تضمین اجرا و تحقق ندارد.

توسعه به مثابه آزادی که تجربه تحولات در مغرب زمین است، کمتر به ضمانت و عواقب می اندیشد.

ممکن است به لحاظ روانشناختی توسعه ای جذاب و سرگرم کننده باشد، اما به لحاظ ساختاری و جامعه شناختی، آرمان های واحد فرهنگی را تضعیف می کند.

آزادی و مشارکت مسبوق به فهم یک نظام حقوقی و هویتی است.

تأمین این عوامل منوط به وجود بسترها و فرصت های اجتماعی و فرهنگی است.

بستر آزادی معرفت به هویت و منزلت است.

شناخت های مربوط به جایگاه های اجتماعی و شبکه های منزلت اجتماعی و تعریف های انجام شده حول این موارد است.

آزادی، حول هویت ها تعریف می شود.

پس هویت ها خود بستر آزادی هستند.

یعنی یک سامان حقوقی و هنجاری هستند که هم می توانند مانع آزادی و هم فرصت آن باشند.

بنابراین آزادی خود یک تعریف و اقدام هویتی است، نه لزوماً یک اقدام عقلایی، اقتصادی یا سیاسی.

در بسترهای هویتی و سنتی، آزادی نمی تواند به عنوان علت توسعه عمل کند.

آزادی در این شرایط نتیجه و میوه یا حداکثر حامل توسعه است.

اما هویت آغاز و عامل توسعه و هدف آن نیز هست.

به دلیل اهمیت هویت ه ادعا می کنیم توسعه واقعی و ماندگار، توسعه هویت بخش است، در غیر این صورت توسعه کور و عقیم خواهد بود.

دو- توسعه، انسانگرا و آرمان طلب خواهد شد.

بر اساس ایده توسعه به مثابه هویت، میان مطلوبیت یا ضررهای توسعه، یک موضوع یعنی هویت انسانی حائل است.

توسعه به مثابه هویت، پیشرفتی اخلاق گرا و پیامدسنج است.

کم شتاب و کم مخاطره است و در عین حال رضایت آفرینی بیشتری دارد.

با هویت گرایی انسانی، دین و باورها از جریان شتابان توسعه آسیب نمی بینند.

در واقع، شتاب و سرآسیمگی بی مقصد از توسعه گرفته می شود.

اما در این مسیر، مشکلاتی فراروست.

ایجاد وفاق میان دستاوردهای جدید بشر و هویت، کاری دشوار و باهزینه است.

هزینه های آن سخت کوشی، درایت، تحمل، امید، وطن دوستی و مدارای اجتماعی است.

معمولاً مردم با تغییرات و پروژه های دستوری، اما بی هزینه توسعه مخالفت نمی کنند.

مادامی که این برنامه ها حتی انواع غیرهویتی آن، بی هزینه و کم آزار باشند، با آن ها مخالفت نمی شود.

یعنی افراد به ویژه ایرانیان با عقلانیت خاص خود توسعه مجانی را می پذیرند.

گاهی نیز از آن استقبال می کنند و در برابر آن استقامتی نشان نمی دهند.

استقامت آن ها صرفاً انتقادهای ایشان بعد از استقرار طرح ها و فتنه ها علیه آن را شامل می شود.

به همین دلیل پاره ای از طرح ها و برنامه های ترویج و تغییر بعد از مدتی استمرار نمی یابند و معطل می مانند.

نتیجه ما از این وضعیت ها این است که توسعه باید مردم را مجاب کند که آگاهانه برخی از هزینه های توسعه را بپذیرند.

زیرا در برنامه های توسعه، هزینه های هویتی بعد از مدتی خود را نشان می دهند و سستی می آفرینند.

یعنی توسعه ای که با هزینه های هویتی همراه باشند، فقط با فشار از بالا و کم میلی و سستی از پایین به پیش می رود.

توسعه غیرهویتی باید همیشه با زر و زور همراه باشد، وگرنه مقاومت و فتنه علیه آن ها فراوان است.

سه هنر و صنعت بومی معنا می یابد.

با تقویت هویت گرایی و سپس محلی گرایی در توسعه، در واقع صناعت فرهنگی و بومی را تقویت کرده ایم.

در این شرایط مصنوعات دستی و فرهنگی رونق می گیرد.

ذوق، هنر و مهارت بر مصنوعات و محصولات سایه می افکند.

هنر و صنایع دستی، ظرافت، اصالت، معنا و شأن خود را در برابر صنعت غول آسای مدرن حقیر و خوار نمی شمارند.

زایش، تنوع و پویایی تفسیری بر کپی، تکثیر، یکسانی و یکنواختی برتری معنایی می یابد.

با گسترش مصنوعات دستی، اشتغال و کار هویت مدار با سطح مناسبی از اقناع، رضایت و نشاط گسترش می یابد.

چهار- توسعه با پایداری اجتماعی و فرهنگی همراه و همسو می شود.

معمولاً در گفتمان غالب توسعه ، پایداری در بسترهای فیزیکی و اکولوژیک تشریح شده است.

اما اهمیت ابعاد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی آن بیشتر است.

در واقع به دلیل اهمیت همین پایداری است که می توانیم از منظر هویت به توسعه انتقاد وارد کنیم.

پایداری اجتماعی و فرهنگی یعنی حفظ هویت و سازمان حقوقی- هنجاری مردمی.

امروزه توسعه با سرعت شتابان خود به هیچ وجه از هویت و ارزش های اجتماعی و عرفی جوامع نگهبانی نمی کند.

با منطق پایداری، عجله و یکه تازی از موتور توسعه گرفته می شود و به جای آن منطق تعادل می نشیند.

در واقع فضای مسابقه ای، رقابت گونه و بدون توجه به محیط از توسعه گرفته می شود و منطق توجه به اخلاق و قاعده های انسانی و مطلوبیت ها حاکم می شود.

هویت و الگوی پیشرفت در ایران بحث های تجربه توسعه در بسیاری از کشورهای متأخر در صنعتی شدن و پیشرفت، با دو رویه سفید و سیاه همراه بوده است.

در واقع، تجربه مصاف کشورهای در حال توسعه با موضوع توسعه، برخورد با پدیده ای دوسویه و متعارض بوده است.

یکی سویه روشن آبادانی و رفاه، و دیگری رویه تاریک و استعمار و وابستگی آن.

رویه نخست، کشورها را به سوی نوسازی، بهبود وضع معاش و ترمیم زیربنای اجتماعی و اقتصادی سوق داده و بر تحولات اقتصادی و کیفیت زندگی آن ها افزوده است.

رویه دوم نیز مسیر غرب گرایی فزاینده و وابستگی به مطالبات فکری و اقتصادی دنیای پیشرفته را فراخ تر کرده است.

در وهله اول، ورود غرب به جهان غیرغرب با انگیزه بهره گیری، بهره وری و افزایش ثروت بوده است.

متبادر کردن انگیزه های غیراقتصادی و غیرمادی مانند کمک و خیررسانی به عملکرد غرب، تقریباً توجیه ناپذیر است.

اگر این ورود استعماری و امپریالیستی را نقطه آغاز تعامل دنیای غیرغرب با جهان غرب، که کانون تمدن و توسعه محسوب می شود، تلقی کنیم، باید بپذیریم که اولین معانی آشکار توسعه برای کشورهای جهان، استعمار و استخدام بوده است.

قطعاً این درک اولیه که در حد اولیه بودنش نیز درست است مبنای تعریف جهان غیرغرب یا جهان عقب مانده از توسعه و واکنش در برابر آن بوده است.

حتی این درک، هنوز نیز در میان بسیاری از کشورها به قوت خود وجود دارد.

اما درک و تعریف ثانویه از توسعه زمانی شکل می گیرد که ملل جهان سوم با غرب ارتباط برقرار می کنند و در زندگی و جهان واقعی آن ها وارد می شوند.

کشورهای توسعه نیافته دنیا، با توجه به درک ها و تعاریف اولیه و ثانویه خود از غرب و توسعه ، به ورود مدرنیته و توسعه واکنش نشان داده اند؛ گروهی مقلد و پیرو شده اند، گروهی شیفته و کاسه داغ تر از آش، گروهی بیزار و متنفر و گروهی بی طرف و لاقید از نوع تعامل با غرب شده اند.

تجربه ایران نشان می دهد که در این برخورد، ترکیبی از واکنش های فوق وجود داشته است.

اما بیزاری و بی طرفی رایج ترین واکنش ایرانیان به توسعه و غرب بوده است.

درک اولیه ایرانیان از غرب ، استعمار، اما درک ثانویه از آن متنوع بوده است.

گروهی از غرب رفتگان که تعریف مقبول و گاهی ایده آل درباره توسعه و غرب بیان کردند و مروج آن در ایران شدند، چنین درکی یافتند.

معمولاً سیاست مداران ایرانی و سردمداران، جانب بی طرفی و لاقیدی را گرفته اند تا بیزاری یا شیفتگی.

اما فهم هویتی (ملی و مذهبی و اجتماعی) ایران سبب گردید که غالب مردم در درک ثانویه از توسعه و غرب نیز، آن را نه راه حل مسائل خود، بلکه در تضاد با آیین و هنجارهای خود بیابند.

از این رو، واکنش اغلب سیاست مداران و مردم به توسعه یعنی نهادمندی مدرن و بسط انتخاب فردی، بیزاری و بی طرفی بوده است.

آن جایی که توسعه پذیرفته شده است، مظاهر فیزیکی و عینی آن یعنی مدرنیزاسیون بوده است.

می توانیم این نوع تحول را توسعه مجانی بنامیم.

یعنی توسعه ای که برای آن هزینه نکردیم و با پذیرش آن نیز مخالفت نداریم.

توسعه مجانی، که به ظاهر و در کوتاه مدت صرفه آور و نتیجه بخش است، در بلندمدت، هزینه زا و رکودآور می شود.

مهم ترین هزینه های توسعه مجانی، هزینه های هویتی آن است که در بلندمدت خود را نشان می دهد.

در دولت های مدرن ایران از جمله دوره پهلوی و جمهوری اسلامی در پویش های اجتماعی این دوران، احساس تعلق به هویت، از گروه های اولیه مانند خانواده، قبیله و طایفه به گروه های بزرگ تر مانند گروه های قومی، ملی و مذهبی منتقل گردید.

در عصر پهلوی بر عنصر ملیت و خاطره های میهنی و در جمهوری اسلامی بر دین و گروه های مذهبی بیشتر تأکید گردید.

جالب است که این گروه های بزرگ نیز خواهان مسیر و روندی غیر از توسعه (به معنای غربی) بوده اند.

برای مثال در میان گروه ها و جنبش های سنتی مختلفی که در عصر پهلوی شکل گرفت، سنت گرایی توسعه ستیز غلبه یافت و تحولات عمیقی را پس از انقلاب ایجاد کرد.

از مظاهر این توسعه ستیزی که بیشتر در بعد فرهنگی بوده است، می توان تهذیب اخلاقی و فرهنگی بر حسب معیارهای سنتی، تأکید بر اصالت خانواده، جمع گرایی، نظارت بر شیوه زندگی، مبارزه با مظاهر لیبرالیسم، ناسیونالیسم مدرن، اعمال کنترل دینی بر رسانه ها و آموزش عمومی، ترویج شیوه ها و انواع خاصی از تکنیک های بدن (شیوه پوشش، رنگ ها و غیره) و کوشش در راه احیای فرهنگ دینی را بیان کرد.

به طور کلی اگر معنای ویژگی های توسعه را بتوان با مفاهیمی مانند فردگرایی، نسبیت ارزش ها، کثرت گرایی، اصالت حاکمیت مردمی (نهاد دموکراسی) توصیف کرد، در آن صورت جنبش هویت گرای ضد توسعه ، حامی انضباط و کنترل فردی، اطلاق ارزشی و نخبه گرایی است.

با این حال این نهضت می کوشد تا انسان و جامعه را به شیوه ای ضداومانیستی با توجه به ارزش های فرهنگی خود از نو تعریف کند.

هویت گرایی ضد توسعه در ایران در اشکال مختلف خود لزوماً با توسعه به مثابه مجموعه ای از ابزارها و امکانات مخالفت نمی کند، اما نظام فرهنگی مرتبط با آن، یعنی ابعاد ذهنی و فکری اش را نفی می نماید.

به سخن دیگر، این گرایش خواهان پیکر بی روح و بی هویت توسعه (یعنی فناوری توسعه بدون ایدئولوژی تجدد) است.

غافل از اینکه پذیرش پیکر یا فناوری آن، بدون توجه به این روح و هویت، تضاد هویتی خاص خود را ایجاد خواهد کرد.

تأمل در ماهیت دانش توسعه بیانگر این موضوع است که با هر چارچوب نظری که متصور باشیم، توسعه، اصول، الگوها و مصادیق مورد نظر خود را از تمدن غربی گرفته است و به دنبال چنان هویتی است.

دلیل عدم موفقیت اندیشه توسعه در ایران این است که این کشور به دلایل سیاسی (حاکمیت نهاد سلطنت و استبداد داخلی)، اقتصادی (حاکمیت نظام بازار سنتی)، اجتماعی (وضعیت محیطی، اقلیمی و جمعیتی) و فرهنگی (دین و سنت) تاکنون نتوانسته است به نظری واحد برای مواجهه مثبت با غرب دست یابد.

گاهی در جهت موافقت، گاهی مخالفت و گاهی در جهت گزینش از غرب بوده است.

به همین دلیل در همه دوره های تاریخی که ایران در شرایط مدرن قرار گرفته است، اعم از دوره قاجار، پهلوی و انقلاب اسلامی، یک اشتراک برخورد با توسعه وجود داشته است و آن این است که از مدرنیته و توسعه غربی صرفاً مجموعه ای از تحولات اقتصادی- اجتماعی پذیرفته شده است که معمولاً آن را نوسازی می نامند.

در ایران، مدرنیزاسیون، فرایندی بزرگ عمدتاً در عصر پهلوی تحت نظام برنامه ریزی شکل گرفته است که تا حدودی مستقل از فرد و خواسته های شخصی آن رشد می کرد.

اما فاقد روح و سوخت توسعه بوده است که همان بینش و منش آن یعنی هویت است.

این امر نشان می دهد که در ایران حتی در عصر غرب گرای پهلوی نیز رابطه دوگانه ای با هویت توسعه وجود داشته است.

در انقلاب اسلامی چالشی جدی با مدرنیته و توسعه مشاهده می شود، هر چند به اعتقاد پژوهشگران اصول و پایه های مدرنیته و توسعه رها نشده است (وحدت، 1382؛ سعید، 1390؛ بنوعزیزی، 1381).

انقلاب اسلامی ایران خود را در برابر ایده های جهانی غرب نظیر سرمایه داری و دموکراسی لیبرال می بیند، از این رو، هویت حاکم بر توسعه را برنمی تابد.

انقلاب بر اهمیت برخی واژگان نهایی و هویتی اسلامی نظیر امامت، ولایت، اطاعت از مرجعیت و ولایت فقیه، انقلاب، شهادت، جهاد و ایثار تأکید کرده است که کاملاً در تقابل با الگوی دموکراسی لیبرال توسعه غربی است.

به اعتقاد فرزین وحدت انقلاب اسلامی مقوله ذهنیت را به عنوان یک اصل مدرنیته کنار نگذاشت، بلکه عنصر ذهن گرایی را به شکل خاصی تحت عنوان ذهنیت باواسطه پذیرفت.

مشخصه آن نوسان بین تأیید و نفی ذهنیت انسان است .

منظور وی از ذهنیت باواسطه ذهنیت انسانی است که افراد آن را به صفات خداوند صفاتی مانند قدرت مطلق، دانش مطلق و اراده مطلق- نسبت داده و سپس بخشی از آن را دوباره از آن خود کرده اند.

ذهنیت باواسطه یعنی ذهنیت انسان وابسته به ذهنیت خداست (وحدت، 1382: 199).

پس انقلاب اسلامی و مطالبات آن را نمی توان با اتکا بر مفاهیم گفتمان توسعه تحلیل کرد.

در سطح نظریه پردازی نیز حاکمیت دانش و الگوی توسعه باعث سردرگمی میان پژوهشگران در بررسی واقعیت ها و رویدادهای ایران شده است.

پژوهشگران خارجی و عمده محققان ایرانی با اتکا بر الگوهای توسعه درصدد تحلیل انقلاب اسلامی هستند که در این امر با دشواری های فراوانی روبرو هستند.

ایشان در بررسی انقلاب اسلامی در بیان علل و ماهیت انقلاب از مفاهیم ابهام ، سرگردانی ، تحیر و تعجب ، بی همتایی و تناقض استفاده می کنند (کدی، 1369: 15؛ گازیوروسکی، 1371: 33؛ میلانی، 1381: 15؛ استمپل 1378: مقدمه؛ ابراهامیان، 1378: 5-654).

از عبارات فوق به روشنی استنباط می شود که این پدیده با چارچوب نظری توسعه ای آن ها قابل تحلیل نیست.

زیرا در چارچوب نظری آن ها به طور تلویحی، توسعه و ساختار انقلاب های غربی، راه حل و مسیر تحولات پنداشته شده است.

شاید اگر از چارچوب رایج مدرن و توسعه گرای آن ها گام فراتر بگذاریم، از میزان ابهام کاسته شود.

حتی اگر از واقعیت انقلاب اسلامی فراتر رویم و دانش اجتماعی و نظریه پردازی های مربوط به مسائل اجتماعی ایران را مورد توجه قرار دهیم، تعارض دانش غربی توسعه را با واقعیت های ایرانی مشاهده می کنیم.

ادبیات توسعه در ایران به دلیل اتکا بر چارچوب های غربی، مملو از گفته های ضد و نقیض است.

برای مثال در مقالات و پروژه های پژوهشی فراوانی که با استناد به مطالعات نوسازی به ویژه الگوهای متغیری تالکوت پارسونز راجع به ایران نوشته شده است، ایرانیان با صفاتی مانند جمع گرایی (در مقابل فردگرایی غربی) و ایدئولوژی گرایی به عنوان موانع پیشرفت و توسعه تعریف شده اند (غنی نژاد، 1377؛ احمدی، 1375؛ محمدی، 1379؛ رضاقلی، 1372 الف و ب).

در حالی که در آثاری دیگر با چارچوبی متفاوت در بیان موانع تحولات اجتماعی در ایران، صفات خودمداری، فردگرایی منفی یا منفعت گرای فردی به جای منفعت گرایی جمعی ایرانیان بیان شده است (قاضی مرادی، 1380 ب؛ قانعی راد، 1370؛ معیدفر، 1380؛ حبیبی، 1380؛ رضاقلی، 1377).

در جایی به ایرانیان صفت احترام به جمع و هنجارها و ارزش های موازین جمعی داده می شود؛ در جایی دیگر ایرانیان خودمدار و قانون گریز محسوب می گردند.

در حالی که به جرأت می توان گفت انسان ایرانی بیش از انسان غربی وقت خود را صرف رعایت هنجارها و حتی قوانین اجتماعی می کند.

این تضادها، حاصل دست اندازی و حرکت بلامنازع نظریه های توسعه غربی در مسائل ایران بوده است.

بنابراین استفاده از چارچوب رایج توسعه برای تحلیل بسیاری از واقعیت های ایرانی به خطاهای متعدد گرفتار می شود[3] .

اکنون نیز که در نیمه اول قرن بیست و یک میلادی هستیم، موفقیت ها و دستاوردهای درخشان اقتصادی حاصل از طوفان سهمگین توسعه ، بسیاری از کشورها را قانع کرده است که نباید معطل کرد و توسعه و پیشرفت، لزوماً تک الگو و اساساً غرب راهبر است.

این اندیشه در عمق قلب و هویت بسیاری از کشورها رسوب کرده و آن ها را مجبور ساخته است آگاهانه یا ناآگاهانه به مسیر تک الگوی توسعه خود ادامه دهند.

اما با وجود بی طرفی و حساسیت کم کشورها به الگوی غالب توسعه در دنیا، هر روز که از عمر مفهوم و تجربه توسعه گذشته است، ابعاد سویه سیاه آن بیشتر آشکار شده و انتقادها به آن افزایش یافته است.

اهمیت این بعد چنان بوده است که اکنون مفاهیم ابداعی توسعه غیرغربی ، توسعه غیرسرمایه داری ، توسعه جایگزین و غیره در ادبیات توسعه مورد اقبال زیاد قرار گرفته است.

موج عظیم مطالعات فرهنگی و انسان شناختی در حوزه توسعه، همگان را به این نتیجه رهنمون کرده است که استقرار و حرکت همه فرهنگ ها در لوای الگوی یکنواخت و یکسان پیشرفت، لزوماً صحیح و مطلوب نیست و باید به جستجوی الگوهای متنوع و فرهنگی تر متناسب با ساختار تاریخی و سنتی جوامع پرداخت.

در همین گفتمان مفاهیم الگوهای بومی و محلی پیشرفت و توسعه مطرح و به خوبی قامت افراشته اند.

برخی متفکران مانند سید حسین العطاس، جامعه شناس مالزیایی با نقد ایده بومی تنبل به معارضه با ایده های مبنی بر ناتوانی و ضعف الگوهای بومی پرداخته و کوشیده اند، فضایی برای پاگیری دیدگاه های بومی مهیا کنند (العطاس، 1367؛ انجمن جامعه شناسی ایران، 1389؛ حسن، 1389).

در ایران در مقایسه با کشورهای دیگر، بحث بومی گرایی و توجه به ابعاد دینی و محلی توسعه ادبیات قوی تری دارد، اما نباید انکار کرد که همزمان نگاه جهانی و عام گرایانه توسعه نیز غلبه داشته و ادبیات نظری توسعه در کشور تحت تأثیر رویکرد اخیر بوده است.

گاهی وابستگی فکری - بعضاً ناخواسته- به مفهوم پردازی رایج توسعه آنقدر زیاد بوده است که در عمده آثار موجود غیر از تعریف مفاهیم و ذکر نام پژوهشگران صاحب نظر، چیز دیگری مشاهده نمی شود.

گرانی این روند بر دوش دانش آموختگان و دانشجویان چنان بوده است که بعد از دریافت مدرک فارغ التحصیلی، خود را تهی از اطلاعات تخصصی و تحلیلی راجع به ایران، تاریخ و فرهنگ ایرانی می بینند.

ادبیات مربوط به تبیین تحولات کشور در قالب مفهوم سازی متداول نیز بیانگر این امر است.

در سال های اخیر نیز ایده هایی مبنی بر داشتن مدل بومی و ایرانی توسعه، گسترش یافته است.

در میان مسئولان اجرایی و پژوهشگران دانشگاهی نیز گرایش به دانش بومی، مؤلفه های هویتی و محلی رشد و پیشرفت اهمیت بسیاری یافته است.

تعداد مقالات و آثار علاقمند به طرح و پیشبرد این موضوع افزایش یافته است که بیانگر این است که جامعه برای پیشبرد برنامه های بومی پیشرفت و توسعه عزمی جدی دارد.

در اینجا این نوع نیات کوشش ها را زمانی با موفقیت بیشتر همراه می بینیم که از همان ابتدا پیشرفت را با هویت سازی برابر کنیم و آن را برای پیشرفت آمایش هویتی، ضرورتی اجتناب ناپذیر تلقی نماییم، در غیر این صورت به عادت همیشگی خود یعنی اقناع به فناوری ها و تحولات در محیط و طبیعت باز می گردیم.

پی نوشت: [2].

هر جا مفهوم توسعه را به عنوان اصطلاح تخصصی در گیومه قرار داده ایم، مراد تجربه امروزین و تقریباً غربی توسعه است.

[3].

یکی از مهم ترین این خطاها بختک توسعه نام گرفته است که در کتاب جامعه شناسی فاجعه با تفصیل بیشتر درباره آن بحث شده است (عنبری، 1387: مقدمه).

مراجع ابراهامیان، یرواند (1377).

ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی.

احمدی، فرشته (1375).

امتناع مفهوم فرد در اندیشه ایرانی.

نشریه کیان، 6(24).

استمپل، جان دی (1378).

درون انقلاب ایران، ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.

انجمن جامعه شناسی ایران (1389).

علم بومی، علم جهانی: امکان یا امتناع، جهاد دانشگاهی واحد تربیت معلم.

بنوعزیزی، علی (1379).

رویکرد اجتماعی روانی توسعه سیاسی در واینر و هانتینگتون.

درک توسعه سیاسی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

پستمن، نیل (1372).

تکنوپولی، تسلیم فرهنگ به تکنولوژی، ترجمه صادق طباطبایی، تهران: سروش.

حبیبی، نجفقلی (1380).

جایگاه قانون در سلسله علل و عوامل تقدم مصالح جمعی بر منافع جمعی در فردرو، حمیدی و یعقوبی.

جامعه و فرهنگ (جلد دوم)، تهران: آرون.

حسن، ریاض (1389).

بومی یا جهانی، ترجمه ابوالفضل مرشدی، تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی وزارت علوم.

حکیمی، محمدرضا (1389).

دانش مسلمین، قم: دلیل ما.

خامنه ای، سیدعلی (1389).

بیانات در نخستین نشست اندیشه های راهبردی 10/ 9/ 1389 .

رضاقلی، علی (1372 الف).

توسعه اقتصادی و جهان بینی ها، کتاب توسعه، 6، تهران: توسعه.

رضاقلی، علی (1372 ب).

توسعه و جامعه سنتی، کتاب توسعه، 5، تهران: توسعه.

رضاقلی، علی (1377).

جامعه شناسی نخبه کشی، تهران: نی.

زیدان، جرجی (1352).

تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهرکلام، تهران: امیرکبیر.

سعید، بابی (1390).

هراس بنیادین: اروپامداری و ظهور اسلام گرایی، ترجمه غلامرضا جمشیدی ها و موسی عنبری، تهران، دانشگاه تهران.

سن، کومار آمارتیا (1382).

توسعه به مثابه آزادی، ترجمه وحید محمودی.

تهران: دانشکده مدیریت دانشگاه تهران.

سن، کومارآمارتیا (1379).

برابری و آزادی، ترجمه حسن فشارکی، تهران: مؤسسه نشر و پژوهش شیرازه.

شریعتی، علی (1371).

مجموعه آثار (بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی)، تهران: الهام.

العطاس، سید حس
کلید واژه ها: توسعه - پیشرفت - هویت - ایران - ایرانی - اسلامی - ادبیات - فرهنگ - مقاله - بهترین - انرژی - آزادی - بزرگ ترین - فرهنگی - مفهومی - فناوری - همراه - نهاده - طبیعت - تولید - جامعه - آرمان - ایمنی - علمی - نیرو - پرده - رفاه - عادت - جدید - منفی

آخرین اخبار سرویس:
سکونت دو میلیون و 500هزار نفر مردم تهران در بافت فرسوده

مترو تنها راه حل ترافیک تهران است

سید حسن خمینی: ریالی از حرم امام حقوق نمی گیرم

فرشته ارجمند، غلامحسین توکلی مغالطه طبیعت گرایانه از منظر جورج مور

علی سلیمی تحلیل پاره فرهنگی در نظریه قرآنی کجروی

ارائه گزارش مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش از آتش سوزی پالایشگاه تهران

تیپ لاکچری "بنیامین" وقتی هنوز معروف نبود/عکس

کنکاشی در مفهوم مدیریت جهادی بررسی تفاوت های مدیریت جهادی و مدیریت سکولار

مازنی: حاکمیت با رای مردم محقق می شود

توصیه یک شهید به همسرش برای اینکه چگونه یار امام زمان (عج) شود

در آینده نزدیک، ظریف به باکو می رود

لایه های پنهان یک جنایت

احمد بهاروندی، محمدرضا رنجبرفلاح، اصغر ابوالحسنی هستیانی بررسی رابطه معضل مطالبات غیرجاری و عملیات بانکداری بدون ربا در ایران

دولت از مسئولیت اجرای صحیح هدفمندی یارانه ها شانی خالی می کند

چگونه عادت زشت «فحش» را از خود دور کنیم؟

این عمل بهشت را تضمین می کند

عکاسی فوری در دهه 30

تصویب یک ردیف بودجه به تنهایی آسیب های اجتماعی را کاهش نمی دهد

سجاد رحمتی، سحر کاوندی، محسن جاهد اعتبار شهودهای اخلاقی؛ نقد و بررسی دیدگاه پیتر سینگر

وزیر دادگستری: حوزه وکالت و قضا نیازمند جدیت و حریت است

سکونت دو میلیون و 500هزار نفر مردم تهران در بافت فرسوده

افزایش 15 درصدی اعتبارات پژوهشی در بودجه 97/تزریق منابع مالی به پارک های فناوری بر اساس عملکرد

جمـلاتی الـهام بخـش برای زنـدگی (57)

تست هوش تصویری اشکال

آمریکا در عراق و سوریه دنبال ایجاد آشوب مجدد است

زلزله غرب کشور موجب همبستگی و همدلی بیشترمردم شد

جدیدترین کنسرت استانی امید حاجیلی

عکس/ تلاش مرد محروم پرسپولیس برای بازگشت

پس از اژه ای «جهانگیری» به دانشگاه شریف می رود؟

3 فروند بالگرد 214 هوانیروز ارتش بازآماد و بازسازی شد

عکاسی فوری در دهه 30

علمی که ثروت می آورد

عکس/ رابطه خوب علیپور با قاتل پرسپولیسی ها!

ریشه شک به همسر را در خودتان پیدا کنید

چکار کنم عزت نفسم بره بالا؟!

برگزاری دومین همایش نیروگاه های خورشیدی در تهران

بودجه 97 پلیس زیرذره بین کارشناسان نیروی انتظامی

عکس/ سلبریتی ها روحانی را آنفالو کردند

ارتباط با آموزه های قرآنی زمینه ساز دست یابی به حیات طیبه است

زلزله غرب کشور موجب همبستگی و همدلی بیشترمردم شد

دانلود آلبوم جدید فربد الوندی بنام شب های دلتنگی

بررسی اخلاق زیست محیطی با پردازش نظریه گایا و قاعده فلسفی بسیط الحقیقه - بخش دوم و پایانی طرح نظریه اخلاق زیست محیطی ملاصدرا

جالب ترین مکان ها برای گردش در سال 2018 اعلام شد

چرخش 180 درجه ای در سیاست یارانه ای دولت با عبور از انتخابات

معرفی کنسول افتخاری لیتوانی در تهران

دانلود آهنگ جدید یاسین غلامی بنام تو نباشی

افزایش قیمت بنزین در بودجه 97 دیده شده است

مترو تنها راه حل ترافیک تهران است / دولت به وظایف خود در خصوص مترو عمل نکرده است

در جلسه استاندار، فرمانداران و اعضای شورای شهر تهران، ری و تجریش چه گذشت؟

مراسم معرفی کنسول افتخاری لیتوانی در تهران

پربحث ترین اخبار خبرگزاری فارس در 21 آذر

وضعیت بودجه 97 انتقال خون/ درآمدی که باز هم "اختصاصی" نشد

بودجه نهادهای زیرنظر یادگار امام، چطور هزینه می‎شود؟

به یاد شاملو

خودروی لوکس آمریکایی در تهران/ عکس

شهادت مظلومامه «کاک رشید» و «ابوبکر» توسط ضد انقلاب

فائزه و یاسر هاشمی ممنوع الخروج هستند

هجدهمین جشن خانه موسیقی

جزییات6خبر ویژه امروز چهارشنبه22 آذرماه 1396

واکنش سید حسن خمینی به انتقادها از بودجه موسسه امام: نقدها پدیده ای مبارک است/امیدوارم کسی نرنجد/این مسیر به سلامت سیستم می انجامد/ امثال من را نیز از خطا و خطر مصون می دارد

تصاویر/ جشن عروسی سنتی عشایر قشقایی شیراز

حریری شاکی شد!

احمدی ‎نژاد در مجمع به روایت یک شاهد عینی

معرفی کنسول افتخاری لیتوانی در تهران

دستگیری عناصر یکی از فرقه های انحرافی در البرز

فرمانده فلسطینی از اعلام حمایت سردار سلیمانی استقبال کرد

خسارت زلزله در روستای چناروییه کرمان/ عکس

حکم نماز کسی که آب و چیزی برای تیمم در اختیار ندارد چیست؟

پسرم خبر شهادت خودش را به من داد

سروده انتقادی"افشین علاء" درباره وضعیت جهان در دوران غیبت

مسابقات مدهامتان نوید بخش دوره جدیدی از فعالیت های قرآنی کشور است

برگزاری مسابقات مدهامتان یک اتفاق ارزشمند در حوزه فعالیت های قرآنی کشور است

دستگیری عناصر یکی از فرقه های انحرافی در البرز

تربیت مدرنیته جوانان با حفظ اصول و ارزشها امکانپذیر است

دستگیری عناصر یکی از فرقه های انحرافی در البرز

چرخش روحانی بعد از انتخابات محسوس بود

دستور جلسه این هفته شورای نگهبان

مطهری؛ چرخش روحانی بعد از انتخابات محسوس بود

مجوز رویال بانک در جمهوری آذربایجان به دلیل نقض تحریم ایران لغو شد

حضور نوبخت در کمیسیون برنامه برای تشریح لایحه بودجه 97

روزنامه استخدامی استان قم | چهارشنبه 22 آذر 96

روزنامه استخدامی استان خراسان رضوی و شهر مشهد | چهارشنبه 22 آذر 96

رییس جمهور غنی عازم ترکیه شد

کاریکاتور/ آخرین آرزو ی یوز ایرانی!

بودجه 97 پلیس زیرذره بین کارشناسان نیروی انتظامی

هاشمی: ترافیک تهران از داعش خطرناک تر است

جرائم نیروهای مسلح کاهش یافته است

جریان حامی آیت الله منتظری زندگی اش را سانسور می کند/ سریال قائم مقام ساخته می شود

یک جریان خاص در پشت پرده انتقال آب قرار دارد/ کلانتری باید محاکمه شود

گفت وگوی فارس با سازندگان مستند قائم مقام جریان حامی آیت الله منتظری زندگی اش را سانسور می کند/ سریال قائم مقام ساخته می شود

هلال احمر مجموعه ای انسان محور است

وزارت خارجه رسما برخورد توهین آمیز با ایرانیان را تکذیب کرد

71 درصد جمعیت زندانیان استان کرمان متأهل هستند

بیانیه 235 نماینده در محکومیت اقدام ترامپ

آخرین روز تجسس برای یافتن کوهنورد مفقود شده

استقبال ترک‎ها از روحانی/تصاویر

بودجه 97 در یک نگاه/ عکس

شلوار عجیب خانم بازیگر در اکران خصوصی یک فیلم/عکس

ظریف در آینده نزدیک به باکو سفر می کند نه رییس جمهور

شهرداری مشاوران نوجوان خواهد داشت

توسعه به مثابه هویت گره الگوی پیشرفت در ایران - بخش اول هویت و الگوی پیشرفت در ایران

توسعه به مثابه هویت گره الگوی پیشرفت در ایران - بخش اول هویت و الگوی پیشرفت در ایران