مطالب مرتبط:
بیانیه پارلمان آل خلیفه ضد ایران
رژیم آل خلیفه پیکر 13 شهید را به گروگان گرفته است
کارشناسان و جامعه شناسان، چارچوب جشنواره کارگری را بررسی کردند
نخست وزیر انگلیس: هرکاری لازم باشد در مورد آوارگان روهینگیا انجام می دهیم
حمله بی سابقه نخست وزیر انگلیس به پوتین
5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
چهارشنبه، 24 آبان 1396 ساعت 02:312017-11-14سياسي

نسب خلیفه نخست فاطمی از نگاه نسب شناسان


نسب شناسان اصل نسب خلفای فاطمی را تأیید کرده، فاطمیان را از اولاد حضرت فاطمه (س) معرفی کرده اند، اما درباره اینکه از کدام فرزند محمد بن اسماعیل هستند توافقی میان آنها وجود ندارد.

- چکیده گرچه نسب شناسان قبل از شکل گیری فاطمیان درباره نسل محمد بن اسماعیل به دلیل فعالیت زیرزمینی اسماعیلیان اطلاعات اندکی به دست می دهند، اما با برپایی حکومت فاطمیان در شمال آفریقا، نسب شناسان به نسب خلفای فاطمی توجه کردند و با اینکه خلفای عباسی نسب آنان مخدوش می دانستند، اما همه نسب شناسان نسب خلفای فاطمی را پذیرفته اند و آنها را فرزندان محمد بن اسماعیل دانسته اند، ولی عمدتاً از اینکه نسب نخستین خلیفه فاطمی به کدام یک از فرزندان محمد بن اسماعیل می رسد طفره رفته، در این زمینه تشتت فراوانی دارند.

بنابراین، نسب شناسان اصل نسب خلفای فاطمی را تأیید کرده، فاطمیان را از اولاد حضرت فاطمه (س) معرفی کرده اند، اما درباره اینکه از کدام فرزند محمد بن اسماعیل هستند توافقی میان آنها وجود ندارد.

کلیدواژگان نسب، فاطمیان، عبیدالله مهدی، نسب شناسان، محمد بن اسماعیل مقدمه از دیرباز، درستی یا نادرستی انتساب خلفای فاطمی از مسائل بحث برانگیز تاریخی بوده است.

هم زمان با حاکمیت فاطمیان (297-567 ه .

ق.

) در مصر و شمال آفریقا، مخالفان مذهبی ایشان، در رد نسب فاطمی تألیفاتی داشته اند (الندیم بغدادی، بی تا: 238).

عباسیان، به عنوان رقیبان سیاسی فاطمیان، نیز درصدد نفی نسب فاطمی ایشان بودند تا از نفوذ آنها در جهان اسلام بکاهند (ابن خلدون، 1408: 1/30).

ورود نویسندگان به مسئله نسب خلفای فاطمی، در طول تاریخ به جهت بازتاب های سیاسی و مذهبی آن، معمولاً بدون پیش فرض نبوده است.

متکلمان، مورخان و فرقه شناسان از کسانی هستند که به مسئله نسب فاطمیان، توجه نشان داده اند.

علاوه بر آن، در این خصوص تک نگاری هایی در دوران معاصر انجام شده است؛ که از جمله می توان به پژوهشی با عنوان فی نسب الخلفاء الفاطمیین (نک.

: همدانی، 1958) و الفاطمیون بین صحه النسب و تزویر التاریخ (نک.

: القطب، 1423) اشاره کرد.

این پژوهش ها مسئله نسب خلفای فاطمی را از منظرهای تاریخی، اجتماعی و سیاسی بررسی کرده اند.

پژوهش حاضر به صورت تخصصی از منظر نسب شناسان به این مسئله می پردازد که متخصصان فن نسب شناسی هستند و اگر این افراد نسب فاطمیان را تأیید کنند دیگر لزومی به بررسی خدشه دیگران نیست.

نسب به صورت عام موضوع علمی است که عرب از دیرباز به آن اهتمام ویژه ای داشته است.

علم انساب یکی از معدود علومی است که نزد عرب پیشینه ای کهن دارد.

نسب نگاری در تمدن اسلامی با تألیفات بسیاری که در این عرصه صورت گرفت (نک.

: صفری و عالمی، 1390: 43) به عنوان یکی از رشته های علمی ادامه حیات داد.

ویژگی انساب پژوهی آن است که نسب افراد و خاندان ها فارغ از عقاید مذهبی، سیاسی و اجتماعی افراد، به نگارش درمی آید.

زیرا موضوع و روش انساب نگاری چنین اقتضایی دارد.

با وجود این، آثار نسب نگاران همواره از تأثیرپذیری های این چنینی برکنار نبوده است.

به ویژه نسب افرادی که از منظر مناسبات سیاسی، اجتماعی و مذهبی مهم باشند.

وانگهی برخی نسب شناسان در علوم دیگر مانند کلام نیز مهارت داشتند که در برخی موارد نظریات کلامی آنها در نتیجه فعالیت انساب نگاری آنها تأثیرگذار بود.

یکی از آنها ابن حزم اندلسی است که علاوه بر نسب شناسی، متکلم و فرقه شناس نیز بود.

او در دیدگاه های کلامی خود تعصب بسیاری در خصوص اسماعیلیان نشان می دهد و اصولاً آنها را مسلمان به شمار نمی آورد (اندلسی، 1420: 1/247، 369).

از این رو، دیدگاه کلامی ِ او بر آرای نسب شناسانه اش که از نظر روشی باید فقط بر جست وجوی نسب افراد مبتنی باشد، تأثیر مخرب گذاشته است.

با وجود آسیب های این چنینیِ فراروی انساب نگاری، این رشته علمی، در بازشناسی و بررسی نسب خلفای فاطمی و به طور مشخص خلیفه اول فاطمی اهمیت فراوانی دارد.

پژوهش حاضر با روش اسنادی می کوشد سلسله نسب نیاکان خلیفه اول فاطمی، عبیدالله المهدی تا محمد بن اسماعیل را بررسی کند.

در ابتدا آثار نسب شناسانی که اسامی دودمان محمد بن اسماعیل را قبل از به قدرت رسیدن فاطمیان در آثار خود آورده اند، پی گیری می شود.

سپس آثار نسب شناسانی که هم زمان با حاکمیت فاطمیان تألیفات خود را در مسئله نسب خلیفه اول فاطمی به انجام رسانیده اند بررسی می شود و در نهایت به نسب شناسانی که پس از سقوط فاطمیان در مصر در این خصوص اظهار نظر کرده اند، پرداخته خواهد شد.

نسب نگاران و دودمان محمد بن اسماعیل پیش از شکل گیری خلافت فاطمیان در شمال آفریقا و مصر تعداد قابل توجهی کتاب درباره انساب نگاشته شد که برخی از آنها موجود است.

از آن جمله می توان به کتاب های جمهره النسب و نسب معد و الیمن الکبیر نوشته هشام بن محمد بن سائب کلبی (ف.

207 ه .

ق.

)، النسب اثر ابوعبیده قاسم بن سلام (ف.

224 ه .

ق.

)، نسب قریش اثر مصعب زبیری (ف.

236 ه .

ق.

) انساب قریش و اخبارها، اثر زبیر بن بکار (ف.

254 ه .

ق.

)، نسب آل ابی طالب اثر یحیی بن حسن عقیقی عبیدلی (ف.

277 ه .

ق.

)، انساب الاشراف اثر احمد بن یحیی بلاذری (ف.

279 ه .

ق.

) و الاکلیل اثر حسن بن احمد همدانی (ف.

334 ه .

ق.

) اشاره کرد.

از این تعداد فقط دو نسب نگار درباره فرزندان محمد بن اسماعیل، که فاطمیان به آنها منتسب اند، اظهار نظر کرده اند.

مصعب زبیری (ف.

236 ه .

ق.

) در نسب قریش از دو فرزند محمد بن اسماعیل به نام های جعفر و اسماعیل [که به اسماعیل ثانی معروف شد] گزارش داده است و بیش از این چیزی از خاندان محمد بن اسماعیل نگفته است.

همچنین برای عبدالله بن جعفر الصادق (ع) که طبق برخی گزارش ها، خلفای فاطمی نسب خود را به او باز می گرداندند (اندلسی، 1403: 59)، فرزند پسری نام نبرده است (الزبیری، 1953: 63-64).

ابوالحسین یحیی بن حسن عقیقی عبیدلی (ف.

277 ه .

ق.

) از نخستین نسب شناسانی است که در کتاب نسب آل ابی طالب به صورت اختصاصی به نسب فرزندان ابی طالب پرداخته است (طوسی، 1416: 442؛ نجاشی، 1417: 264) که قسمت هایی از آن با عنوان المعقبین من ولد امام امیر المؤمنین (ع) به چاپ رسیده است.

عقیقی در این کتاب مانند مصعب زبیری، جعفر و اسماعیل را فرزندان محمد بن اسماعیل به شمار آورده و یادآور شده که مادر این دو ام ولد بوده است (عقیقی، 1382: 84).

عقیقی بیش از این درباره دودمان محمد بن اسماعیل سخنی به میان نیاورده است.

بر این اساس، می توان گفت پیش از شکل گیری دولت فاطمیان در شمال آفریقا نسب نگاران فقط در خصوص یک نسل پس از محمد بن اسماعیل اظهار نظر کرده اند و درباره حداقل دو نسل از خاندان محمد بن اسماعیل تا عبدالله مهدی که می توانست در تألیفات آنها بازتاب پیدا کند، مطلبی درج نکرده اند.

در حالی که برای مثال عقیقی (ف.

277 ه .

ق.

) بخشی از حیات عبیدالله المهدی را درک کرده است.

هرچند بیست سال قبل از تأسیس دولت فاطمی به دست عبیدالله المهدی، درگذشت.

نسب نگاران زمان حکومت فاطمیان چندین کتاب نسب شناسی در زمان حیات سیاسی فاطمیان (297-567 ه .

ق.

) نگاشته شده که در آنها از نسب خلفای فاطمی سخن به میان آمده است.

از آن جمله می توان به ترتیب تاریخی کتاب های زیر را نام برد: سرّ السلسله العلویه اثر ابی نصر سهل بن عبدالله بخاری (ف.

بعد از 341 ه .

ق.

)، تهذیب الانساب و نهایه الاعقاب اثر محمد بن ابی جعفر عبیدلی (ف.

435 ه .

ق.

)، المجدی فی انساب الطالبیین اثر علی بن محمد علوی، معروف به شریف عمری (ف.

پس از 443 ه .

ق.

)، جمهرهانساب العرب اثر ابن حزم (ف.

456 ه .

ق.

)، ابناء الامام فی مصر و شام اثر یحیی بن طباطبا حسنی (ف.

478 ه .

ق.

)، لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب اثر علی بن ابی القاسم بیهقی، معروف به ابن فندق (ف.

565 ه .

ق.

) منتقله الطالبیه ابراهیم بن ناصر ابن طباطبا (قرن 5)، الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه اثر فخرالدین محمد بن عمر رازی (ف.

606 ه .

ق.

)، الفخری فی انساب الطالبیین اثر اسماعیل بن حسین مروزی ازورقانی (ف.

بعد از 614 ه .

ق.

).

ابونصر بخاری در سرّ السلسله العلویهاز دو فرزند محمد بن اسماعیل به نام های اسماعیل و جعفر نام برده است (بخاری، 1413: 35).

درباره اعقاب اسماعیل بن محمد بن اسماعیل رأی به صحت نسب وی داده است، اما درباره اعقاب جعفر بن محمد بن اسماعیل با گفتن جمله انا متوقف فی بقاء عقبه الیوم درباره نسب آنها توقف کرده است، اما گفته است در زمان وی، جماعتی از اهل شام به جعفر بن محمد بن اسماعیل منتسب هستند.

به گفته وی، حاکمان مصر (فاطمیان) منتسب به این شاخه و به طور مشخص علی بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل هستند (همان: 36).

او بیش از این گزارشی درباره فرزندان محمد بن اسماعیل نداده است.

از نسب شناسان دیگری که درباره نسب خلفای فاطمی اظهار نظر کرده ولی کتاب او در دسترس نیست و فقط بخش هایی از آن گزارش شده[i] ابوالحسین محمد بن علی، معروف به اخو محسن (متوفی اواخر قرن چهارم) است؛ او که خود یکی از اعقاب محمد بن اسماعیل است،[ii] نسب عبیدالله مهدی، مؤسس فاطمیان، را به مردی غیرعلوی به نام عبدالله بن میمون القداح نسبت داده است.

به گفته وی، عبیدالله مهدی مؤسس فاطمیان همان سعید بن حسین بن احمد بن عبدالله بن میمون قداح است (مقریزی، 1422: 1/120-121).

دیدگاه های اخو محسن در برخی تألیفات تاریخی انعکاس یافته است (نک.

: نویری، 1984: 25/187؛ ابن واصل، 1963: 1/204؛ بردی، 1375: 4/229).

از نسب شناسان معروف قرن چهارم و پنجم، محمد بن ابی جعفر عبیدلی (ف.

435 ه .

ق.

) است.

او در کتاب نسب شناسی معروفش به نامتهذیب الانساب و نهایه الاعقاب از اعقاب محمد بن اسماعیل نام برده است.

به گفته وی، محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع)، معروف به حبیب، پسرانی به نام های حسن (البغیض)، عبدالله، جعفر و اسماعیل داشت که در مغرب زندگی می کردند.

او صحت نسب آنها را تأیید کرده، به ویژه از فراوانی نسل حسن البغیض گفته است.

عبیدلی درباره اینکه عبدالله پسر محمد الحبیب، که نامش جزء فرزندان محمد الحبیب آمده، همان عبیدالله مهدی، خلیفه اول فاطمی، باشد، اظهار نظر نکرده است (العبیدلی، 1413: 173).

یکی از نسب شناسان هم عصر فاطمیان، علی بن محمد علوی، معروف به شریف عمری، مؤلف کتاب المجدی فی انساب الطالبین است.

مروزی صاحب کتاب الفخری فی انساب الطالبیین از شریف عمری با عنوان ابن صوفی یاد کرده است (مروزی ازورقانی، 1409: 25).

از محتوای کتابالمجدی برمی آید که او در دوران فاطمیان به مصر مسافرت کرده است.

وی گزارش مبسوطی از پراکندگی فرزندان محمد بن اسماعیل، امام اسماعیلیان، ارائه کرده است.

از قول استادش، محمد بن اسماعیل را امام میمونیه خوانده است (علوی، 1409: 99).

به گفته وی، محمد بن اسماعیل بزرگ تر از برادر دیگرش علی بود (همان: 99).

شریف عمری درباره دودمان علی بن اسماعیل در شهرهای مختلف گزارش داده است، از جمله به مجدالدوله که در مصر در زمان حیات مؤلف نقیب النقبای طالبیان بوده و کتاب نیز به نام او، المجدی مسمی شده، اشاره کرده است (همان: 105).

از مجموع گزارش های صاحب المجدی به دست می آید که محمد بن اسماعیل دو فرزند به نام های جعفر و اسماعیل داشته، صاحب المجدی، نسل اسماعیل که به اسماعیل ثانی معروف شده را در کوفه، اهواز، مصر و دمشق برشمرده که مهم ترین آنها خانواده اسبید جامه در کوفه و بنو منتوف در دمشق هستند (همان: 101-104).

گزارش های او درباره فرزندان جعفر بن محمد بن اسماعیل پراکنده است، اما می توان به این نتیجه رسید که نسل او از طریق فرزندش به نام محمد انتشار یافته است.

محمد فرزندان متعددی داشت که همگی در مغرب و مصر می زیسته اند.

این افراد نسبشان به شکل زیر است: عبدالله بن محمد من ولد محمد بن اسماعیل (به مغرب رفت و در همان جا درگذشت)؛ گرچه مؤلف نسب عبدالله بن محمد را متذکر نشده، ولی به نظر می رسد او از نسل جعفر باشد؛ علی بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل (ورود او به مصر در 361 ه .

ق.

بوده است، همراه دو فرزندش حسین و جعفر)؛ حسن بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل (که فرزندانش به بنو بغیض شهرت یافتند)؛ احمد (ابو الشلغلغ) بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل؛ جعفر بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل؛ اسماعیل بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل (همان: 100-101).

بنابراین، شش تن از فرزندان محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع)، به نام های عبدالله، حسین، حسن، احمد، جعفر و اسماعیل به شمال آفریقا (مصر و مغرب) وارد شدند.

صاحب المجدی در خصوص نسب خلفای فاطمی اظهار نظر نکرده است، اما اشاره کرده که ائمه مصر و اقارب آنها از فرزندان محمد بن اسماعیل هستند، که خود وی آنها را در مصر و قاهره ملاقات کرده است، از جمله از شخصی به نام قاسم بن هارون بن قاسم بن امام القائم بن امام المهدی نام برده است (همان: 99)، که منظورش از امام مهدی، عبیدالله مهدی و امام قائم، فرزندش محمد است.

به نظر می رسد شاخه محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بیشترین حضور را در مغرب و مصر داشته اند.

گرچه کسانی از دودمان اسماعیل ثانی بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع) و علی بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع) نیز در مصر حضور داشتند.

ابراهیم بن ناصر ابن طباطبا، از نسب نگاران زیدی مذهب قرن پنجم است که در خصوص مهاجرت طالبیان به نقاط مختلف سرزمین های اسلامی کتابی با عنوان منتقله الطالبیه نوشته است.

از کسانی که به گفته او به مغرب مهاجرت کرد، عبدالله بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق بوده است (ابن طباطبا، 1388: 286).

این گزارش ابن طباطبا به گونه ای تکمیل کننده گزارش صاحب المجدی است که نام جد عبدالله را متذکر نشده بود.

به گفته ابن طباطبا، عبدالله به مغرب رفت و در همان جا درگذشت (علوی، 1409: 99).

ابن طباطبا درباره اینکه آیا عبدالله همان عبیدالله مهدی است یا نه اظهارنظری نکرده است.

یکی از نسب شناسان سنی که در دوره زمانی حاکمیت فاطمیان می زیسته ابن حزم اندلسی (ف.

456 ه .

ق.

) مؤلف جمهره انساب العرباست.

وی برخلاف نسب شناسان گذشته، به طور صریح درباره فاطمیان یا به گفته او بنی عبید اظهار نظر کرده است.

طبق گزارش ابن حزم، بنی عبید در شروع امارتشان در مصر ادعا داشتند که نسب آنها به عبدالله بن جعفر الصادق (ع) می رسد.

در حالی که عبدالله بن جعفر فقط دختری به نام فاطمه داشت (اندلسی، 1403: 59).

ابن حزم از اعقاب محمد بن اسماعیل که در مغرب زندگی می کردند حسن البغیض را که از دودمان جعفر بن محمد بن اسماعیل است نام برده و مدعی شده که عبیدالله (خلیفه اول فاطمی) در مغرب اظهار کرده که برادر حسن البغیض است و برای این ادعایش یکی از فرزندان بغیض را شاهد آورده؛ همچنین جعفر بن محمّد بن حسین بن أبی الجنّ علی بن محمد الشاعر بن علی بن إسماعیل بن جعفر الصادق (ع) را شاهد درستی نسبش آورده است.

ابن حزم گزارش دیگری هم درباره ادعاهای عبیدالله درباره نسبش ارائه کرده است.

طبق این گزارش، عبیدالله خود را فرزند حسین بن محمّد بن إسماعیل بن جعفر الصادق (ع) به شمار آورده، در حالی که به تعبیر ابن حزم این ادعایی مفتضحانه است.

زیرا محمد بن اسماعیل هیچ گاه فرزندی به نام حسین نداشته و این دروغی فاحش است؛ چراکه چنین نسبی برای کسی که کمترین آگاهی از نسب دارد مخفی نمی ماند (همان: 60-61).

یکی از کتاب های نسب که به صورت اختصاصی به فرزندان ائمه (ع) در مصر و شام پرداخته کتابی است با عنوان ابناء الامام فی مصر و الشامنوشته یحیی بن طباطبا الحسنی (ف.

478 ه .

ق.

).

او دو فرزند به نام های جعفر الشاعر و اسماعیل برای محمد بن اسماعیل (امام اسماعیلیان) معرفی کرده و گفته فرزندان جعفر الشاعر در شام ساکن بودند و احتمالاً اسماعیلیان سلمیه از فرزندان جعفر باشند (الحسنی، 1997: 84).

بنا بر گزارش ابن طباطبای حسنی، جعفر فرزندی داشته به نام محمد الحبیب که او نیز دو فرزند به نام های علی و حسن داشته است (همان: 82).

حسن، که بغیض خوانده می شد، تعداد زیادی در مصر به او منتسب بودند که بنو بغیض خوانده می شدند.

از آن جمله، خلفای فاطمی هستند.

او سلسله نسب نخستین خلیفه فاطمی را عبیدالله بن جعفر بن حسن بن حسن بن محمد الحبیب بن جعفر بن محمد بن اسماعیل می داند.

به گفته وی، معز فاطمی (معد بن اسماعیل) نخستین خلیفه از دودمان عبیدالله بود که در 362 ه .

ق.

به مصر آمد (همان: 84).

علی بن ابی القاسم بیهقی، معروف به ابن فندق (ف.

565 ه .

ق.

) در کتاب لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب اطلاعات مختصری درباره دودمان محمد بن اسماعیل ارائه کرده است.

ابن فندق که در واپسین سال های حکومت فاطمیان مصر از دنیا رفت در بخشی از کتابش با عنوان غیر معقبین من الطالبیین از اختلاف نظر درباره فرزندان جعفر بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع) که به دلیل تولدش در مدینه السلام (بغداد) به السلامی مشهور بود، خبر داده است (بیهقی، 1410: 2/465-466).

مؤلف همچنین از فراوانی جمعیت بنو بعیض (که در منابع دیگر بغیض آمده) یاد کرده و مدعی شده است آنها بیشتر در شام ساکن بودند.

او بعیض را لقب جعفر بن الحسن بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل دانسته است (همان: 1/235).

نسب نگاران پس از فاطمیان پس از انقراض حکومت فاطمیان در مصر، نسب نامه هایی درباره نسب آل ابی طالب نوشته شد که مهم ترین آنها کتاب های الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه تألیف فخر رازی (ف.

606 ه .

ق.

)، الفخری فی انساب الطالبیین، نوشته حسین بن اسماعیل مروزی (ف.

بعد از 614 ه .

ق.

)، الاصیلی فی انساب الطالبیین اثر ابن طقطقی حسنی (ف.

709 ه .

ق.

)، الانوار فی نسب آل النبی المختار، ابن کلبی غرناطی (ف.

758 ه .

ق.

) بحر الانساب المسمی الثبت المصان بذکر سلاله سید ولد عدنان نوشته ابونظام واسطی (ف.

787 ه .

ق.

)، نهایه الارب فی معرفهانساب العرب اثر احمد بن علی قلقشندی (ف.

821 ه .

ق.

)، عمده الطالب فی انساب آل ابی طالب اثر ابن عنبه (ف.

828 ه .

ق.

)، النفحه العنبریه فی انساب خیر البریه اثر محمد کاظم بن ابی الفتوح الیمانی (قرن 9)، انساب الطالبیین اثر حسین بن عبدالله، حسینی سمرقندی (ف.

1043 ه .

ق.

)، تحفه الازهار و زلال الانهار فی نسب ابناء الائمه الاطهار اثر ضامن بن شدقم الحسینی المدنی (زنده در سال 1090) است.

از نخستین نسب نگارانی که کتابش را پس از فروپاشی فاطمیان در مصر نوشته فخرالدین محمد بن عمر رازی (ف.

606 ه .

ق.

) است.

او در کتاب الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه مدعی است که نسل جعفر بن محمد بن اسماعیل فقط از طریق یکی از فرزندانش به نام الحبیب [که همان محمد الحبیب است] ادامه یافته است.

او گزارش می کند که حبیب پنج فرزند داشت که همگی از یک مادر بودند.

حسن البغیض که دودمان او در مصر معروف به بنی بغیض هستند.

عبدالله، ابومحمد المهدی، نخستین کسی که در مغرب ادعای خلافت کرد.

احمد، معروف به ابی شلغلغ که اعقاب او در مغرب ساکن بودند.

اسماعیل، که اعقابش در مغرب ساکن بودند.

جعفر، که اعقابش در مغرب ساکن بودند (فخرالدین رازی، 1409: 102).

فخر رازی از شهرستانی مؤلف ملل و نحل نقل می کند که چگونه محمد بن اسماعیل و فرزندانش در خفا و توأم با تقیه زندگی می کردند.

به همین دلیل محمد بن اسماعیل، به میمون قداح، و اعقابش به الرضی، الوفی و التقی شهرت یافتند تا اینکه مهدی از دودمان وی در مغرب ظاهر شد و شهر مهدیه را بنیان نهاد.

فخر رازی این نکته را هم یادآور شده که کسانی هستند که نسب مهدی به امام جعفر صادق (ع) را انکار می کنند و باطل می دانند و معتقدند او از اولاد میمون بن ریصان مجوسی است، اما خود فخر رازی نسب فاطمیان را تأیید می کند (همان: 103).

پس از فخر رازی، اسماعیل بن حسین مروزی الازورقانی (متوفی بعد از 614) کتابی با عنوان الفخری فی انساب الطالبیین تألیف کرد.

به گفته وی، محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع)، دو پسر به نام های جعفر السلامی و اسماعیل ثانی داشت.

صاحب الفخری، احمد صاحبالشامه[iii] را، که با عبیدالله مهدی رقابت داشت، فرزند اسماعیل ثانی به شمار آورده است و از دودمان صاحب الشامه در شام و مصر نام برده است (مروزی ازورقانی، 1409: 24).

جعفر السلامی یک فرزند داشت به نام محمد الحبیب، که او دو فرزند داشت؛ یکی حسن بغیض یا حسن حبیب، که در مصر ساکن بود، و دیگری عبدالله ابومحمد مهدی، که در مغرب ساکن بود.

درباره اینکه آیا از عبدالله فرزندانی باقی مانده است، اختلاف نظر است.

طبق برخی گزارش ها او جد خلفای مصر است (همان: 23-24).

بنابراین، نسب عبیدالله (عبدالله) مهدی بدین گونه است: عبدالله (عبیدالله) بن محمد الحبیب بن جعفر السلامی بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع).

الفخری فرزندان محمد بن جعفر را به حسن البغیض و عبدالله (= عبیدالله) مهدی منحصر کرده است (همان).

در حالی که در کتاب های دیگر تعداد بیشتری فرزند برای محمد الحبیب بن جعفر ذکر شده است؛ مثلاً شریف عمری در المجدی شش فرزند (علوی، 1409: 100-101) و فخر رازی در الشجره المبارکه پنج فرزند برای محمد الحبیب بن جعفر ذکر کرده است.

مروزی مؤلف الفخری فی انساب الطالبیین در حالی دو فرزند برای محمد الحبیب گزارش کرده که هر دو کتاب را دیده و از آنها روایت کرده است.

محمد بن تاج الدین، معروف به ابن طقطقی حسنی (ف.

709 ه .

ق.

) مؤلف کتاب الاصیلی فی انساب اللطالببین از نسب شناسان معروف است.

او برای محمد بن اسماعیل فرزندانی چون حسین، زید، عبدالله (که دو پسر به نام های احمد و علی داشته در حالی که نسب آنها درست نیست)، جعفر، که به بغیض معروف بود، و اسماعیل ثانی نام برده است (ابن طقطقی حسنی، 1418: 199).

اسماعیل ثانی چهار فرزند به نام های، علی، یحیی، محمد و احمد داشت.

احمد دو فرزند به نام های حسین المنتوف و اسماعیل الثالث داشت.

حسین منتوف فرزندی به نام اسماعیل نقیب داشت که به معتوق معروف بود.

موسی، فرزند وی که نقیب شهر دمشق بود، از کسانی است که به درخواست قادر عباسی به عدم اصالت نسب خلفای فاطمی مصر شهادت داد (همان: 200).

به گفته وی، اسماعیل ثالث سه فرزند به نام های محمد، حسین (معروف به حماقات) و احمد (معروف به عاقلین) داشت.

احمد بن اسماعیل الثالث پدر عبیدالله المهدی خلیفه اول فاطمی است.

گفته شده که عبیدالله در 260 ه .

ق.

در بغداد به دنیا آمد.

برخی گفته اند او در سلمیه به دنیا آمده است (همان: 201).

طبق گفته ابن طقطقی، نسب عبیدالله چنین است: عبیدالله بن احمد بن اسماعیل الثالث بن احمد بن اسماعیل الثانی بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع).

اگر این نسب نامه عبیدالله مهدی با نسب نامه صاحب الفخری مقایسه شود، عبیدالله از فرزندان احمد بن اسماعیل ثانی خواهد بود که به زعم صاحب الفخری همان صاحب الشامه است؛ که به نظر می رسد از نظر تاریخی درست نباشد؛ چراکه بر اساس منابع تاریخی صاحب الشامههم عصر عبیدالله مهدی بود؛ همان کسی که رقابتش با عبیدالله مهدی در درون فرقه اسماعیلیه باعث شد عبیدالله از سلیمه به شمال آفریقا بگریزد (نک.

: طبری، 1368: 10/100؛ دفتری، 1375: 156).

از دیگر کتب انساب، که در قرن هشتم نوشته شده، الانوار فی نسب آل النبی المختار از محمد بن محمد کلبی غرناطی (ف.

758 ه .

ق.

) است.

او در این کتاب یک بار از عبیدالله مهدی نام برده است.

اما به نظر می رسد گزارش او بسیار دور از واقعیت باشد.

او درباره فرزندان امام صادق (ع) چنین می نویسد: وله من اولاد سبعه، اعقب منهم خمسه نفر احدهم موسی الکاظم، والسید اسماعیل الاعرج، والسید علی العریضی والسید محمد دیباج و سید اسحاق الموتمن و سید عبیدالله الشیعی صاحب مصر (کلبی غرناطی، 1431: 88).

کاملاً واضح است که عبیدالله مهدی بلاواسطه فرزند امام صادق (ع) نیست.

به نظر می رسد منظور از آخرین فرزند امام صادق (ع) که در گزارش او آمده، عبدالله (افطح) باشد که طبق برخی گزارش ها عبیدالله مهدی نسبت خود را به او رسانیده است (دفتری، 1375: 129).

گذشته از آن، عبیدالله را صاحب مصر دانسته، در صورتی که او در مغرب درگذشت و هیچ گاه در مصر حاکمیت نیافت.

عبیدالله الواسطی (ف.

787 ه .

ق.

) در بحر الانساب، المسمی الثبت المصان بذکر سلاله سید ولد عدنان گزارش مبسوطی در این باره ارائه کرده است، به گفته وی، محمد بن اسماعیل دو فرزند به نام های اسماعیل (ثانی) و جعفر الشاعر داشت.

فرزندان اسماعیل ثانی در دمشق، مغرب و مصر می زیسته اند (الواسطی، 1433: 1/125-128).

جعفر الشاعر فرزندی داشت به نام محمد، که بدو حبیب می گفتند، و او دو فرزند داشت یکی حسن، معروف به البغیض؛ و دیگری عبدالله، که در مغرب زندگی می کرد.

برخی هم گفته اند بغیض لقب حسن نبوده، بلکه لقب فرزندش جعفر بوده است.

بنو بغیض یا بنی بغیض در مصر فراوان بودند (همان: 1/129).

مؤلف بحر الانساب نیز در کنار علی [برادر عبیدالله مهدی] از ابوالشلعلع، جعفر و اسماعیل، فرزندان محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن صادق (ص)، در مغرب یاد کرده است.

مؤلف درباره خلفای فاطمی در مصر و مغرب و رد نسب آنها توسط خلافت عباسی سخن گفته است.

همچنین قطعه شعر سید رضی نقیب سادات، در تأیید نسب فاطمیان را آورده است.

ما مقامی علی الهوان و عندی احمل الضیم فی بلاد الاعادی من ابوه ابی و من جده جدی مقول مصارم و انف حمی و بمصر الخلیفه العلوی اذا ضامنی البعید القصی (همان: 1/131-132).

او به شرح حال مختصری از نخستین خلیفه فاطمی پرداخته است.

به گفته وی، ابومحمد عبدالله المهدی در سجلماسه مغرب در 276 ه .

ق.

ظهور کرد و شهر مهدیه را ساخت.

او فرزند محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن صادق (ع) است (همان: 1/133).

مؤلف از دودمان علی بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع)، که در دمشق و پس از آن در مصر زندگی می کردند، یاد کرده است و به طور مشخص از دو شخصیت برجسته این خاندان با اسامیِ فخرالدوله و مجدالدوله، که در مصر منصب نقابت داشتند، سخن به میان آورده است (همان: 1/134-135).

ابن عنبه، احمد بن علی الحسینی (ف.

828 ه .

ق.

)، در عمده الطالب فی انساب آل ابی طالب که از کتاب های شناخته شده در نسب آل ابی طالب است، بخشی را به فرزندان محمد بن اسماعیل اختصاص داده است (ابن عنبه، 1417: 215-226).

وی از فرزندان محمد بن اسماعیل در مصر به طور مشخص از بنو بغیض، که به گفته او جعفر بن حسن بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل است، نام برده؛ همچنین چهار نفر به نام های احمد ابوالشلعلع، جعفر و اسماعیل و علی در مغرب می زیستند (همان: 215).

ابن عنبه بزرگان اعقاب اسماعیل ثانی بن محمد بن اسماعیل را نیز در حله عراق، دمشق، مصر و مغرب برشمرده است (همان: 220-221).

وی بعد از بیان دیدگاه ابونصر بخاری که درباره نسب حاکمان مصر توقف کرده است، و همچنین بیان نظر ابن طباطبا، گزارش کوتاهی از سعی عباسیان در نفی نسب آنها و واکنش سید رضی به آن ارائه کرده است (همان، 1417: 217).

پس از آن بخشی را با عنوان اخبار العبییدیین او ائمه الاسماعیلیه بمصر به نسب خلفای اسماعیلی اختصاص داده است.

ابن عنبه دو قول را درباره نسب عبیدالله مهدی آورده است.

به گفته وی، برخی روایات او را فرزند محمد الحبیب بن جعفر بن محمد بن اسماعیل دانسته اند و طبق روایات دیگر او فرززند جعفر البغیض یعنی جعفر بن حسن بن حسن بن محمد بن جعفر الشاعر بن محمدبن اسماعیل است (همان: 217-218).

مؤلف، مدعیان این دو قول را متذکر نشده، در پی آن نسب عبیدالله مهدی تا العاضد فاطمی، آخرین خلیفه فاطمی را برشمرده است.

وی ابوالقاسم محمد القائم، دومین خلیفه فاطمی را، فرزند عبیدالله مهدی دانسته است (همان: 218).

احمد بن علی قلقشندی، در نهایه الارب فی معرفه انساب العرب نسب عبیدالله را عبیدالله المهدی بن محمد الحبیب بن جعفر المصدق بن محمد مکتوم بن اسماعیل الامام بن جعفر الصادق (ع) دانسته است.

او نخستین نسب شناسی است که القاب نیاکان نخستین خلیفه فاطمی را هم متذکر شده است.

قلقشندی به ایرادهایی که بر نسب فاطمیان وارد شده نیز اشاره کرده است (قلقشندی، 1397: 140).

محمد کاظم بن ابی الفتوح الیمانی (قرن نهم) در النفحه العنبریه فی انساب خیر البریه، به صورت خلاصه فقط خلیفه اول فاطمی را عبیدالله المهدی، بن محمد الحبیب بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن جعفر معرفی کرده است (الیمانی الموسوی، 1377: 54).

حسین بن عبدالله، حسینی سمرقندی (ف.

1043 ه .

ق.

)، در کتابش با عنوان انساب الطالبیین نیز عبیدالله را فرزند محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل دانسته است (حسینی سمرقندی، بی تا: 108).

یکی از آخرین کتاب های نسب، که به صورت مبسوط به نسب فرزندان ائمه (ع) پرداختهتحفه الازهار و زلال الانهار فی نسب ابناء الائمه الاطهارنوشته ضامن بن شدقم الحسینی المدنی (زنده در 1090 ه .

ق.

) است.

این کتاب از نظر ساختار، ترتیب و چنینش مطالب در بین کتاب های نسب منحصر به فرد است.

او در معرفی انساب افراد به ترتیب برای نسل های مختلف از اصطلاحات الاصل، الایکه، السبط، الدوحه، الغصن، القضیب و الفن استفاده کرده، که به شناخت نسب افراد و جایگاه آنها در هر خانواده کمک فراوانی کرده است.

مؤلف، بخش مبسوطی را به فرزندان محمد بن اسماعیل اختصاص داده است (الحسینی المدنی، 1420: 2/72-91).

به گفته وی، محمد بن اسماعیل فرزندی داشت به نام جعفر که او فرزندی داشت به نام محمد الحبیب که دارای شش پسر به نام های علی، حسن البعیص، عبیدالله [مهدی]، اسماعیل، جعفر و احمد بود (همان: 2/80).

سپس به معرفی دودمان این شش نفر پرداخته، از این میان بخش مبسوطی را به عبیدالله مهدی و فرزندان او اختصاص داده است (همان: 2/82-91).

او خلیفه اول فاطمی را عبیدالله (عبدالله) بن محمد الحبیب بن جعفر الشاعر بن محمد بن اسماعیل معرفی کرده است (همان: 2/82).

نتیجه تعداد نسب شناسانی که پیش از تشکیل حکومت فاطمیان در مغرب، درباره نسب عبیدالله مهدی نخستین خلیفه فاطمی تا اسماعیل بن جعفر الصادق (ع) اظهار نظر کرده اند، معدود است.

به نظر می رسد از منابع موجود مصعب زبیری در نسب قریش و عقیقی عبیدلی در نسب آل ابی طالب از دو فرزند محمد بن اسماعیل یاد کرده است.

اما درباره فرزندان آنها گزارشی ارائه نکرده است.

پس از شکل گیری فاطمیان در شمال آفریقا، ابونصر بخاری نخستین نسب شناس معروفی است که درباره نسب خلفای فاطمی مصر اظهار نظر کرده است.

به گفته وی، حاکمان مصر (فاطمیان) منتسب به علی بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل هستند.

بعید به نظر می رسد که ابونصر بخاری از مطالبی که ابن رزام در اوایل قرن چهارم در رد نسب خلفای فاطمی نوشته، آگاهی نداشته باشد.

با وجود این، از آن یادی نکرده است.

عبیدلی و صاحب المجدی به طور مشخص نسب خلیفه اول فاطمی را متذکر نشده اند؛ اما به نظر می رسد آنها می خواهند او را با عبدالله بن محمد الحبیب یکی بدانند.

به همین ترتیب ابن طباطبا در منتقله الطالبیه فقط گزارش کوتاهی از مهاجرت عبدالله بن محمد بن جعفر بن محمد بن اسماعیل به مغرب نقل کرده؛ اما از اینکه او کیست و آیا همان عبیدالله مهدی است، سخنی به میان نیاورده است.

ابن حزم اندلسی به دلیل اظهارات متناقض عبیدالله درباره نسبش، درصدد نفی نسب او برآمده است.

ابن طباطبای حسنی، خلفای فاطمی را منتسب به بنو بغیض، یعنی نسل حسن بن محمد الحبیب، دانسته است.

فخر رازی، نخستین نسب شناس پس از فروپاشی فاطمیان در مصر، عبیدالله المهدی را یکی از فرزندان محمد الحبیب شمرده است.

او از زندگی مخفیانه فرزندان محمد به اسماعیل سخن گفته، از همین روی فرزندان او با نام های الرضی، الوفی و التقی شهرت یافتند.

مروزی طبق گزارشی نسب خلیفه اول فاطمی را عبدالله، (عبیدالله) بن محمد الحبیب بن جعفر السلامی بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع) می داند.

ابن طقطقی حسنی، نسبی را برای خلیفه اول فاطمی در نظر می گیرد که پیش از او نسب شناسِ دیگری مدعی آن نشده بود.

او نسل عبیدالله را به اسماعیل ثانی باز می گرداند.

به گفته وی، عبیدالله مهدی، فرزند احمد بن اسماعیل الثالث بن احمد بن اسماعیل الثانی بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق (ع) است.

گزارش ابن کلبی غرناطی، به دلیل اشتباه های تاریخی محرز که در آن عبیدالله را فرزند بلافصل امام صادق (ص) دانسته، مهم نیست.

عبیدالله واسطی نیز قولی را که خلیفه اول فاطمی را فرزند محمد الحبیب به حساب آورده نقل کرده است.

ابن عنبه دو قول را درباره نسب عبیدالله مهدی آورده است.

بنا بر گزارش وی، برخی روایات او را فرزند محمد الحبیب بن جعفر بن محمد بن اسماعیل دانسته اند و طبق روایات دیگر او فرزند جعفر البغیض، یعنی جعفر بن حسن بن حسن بن محمد بن جعفر الشاعر بن محمد بن اسماعیل، است.

قلقشندی و ابن ابی الفتوح یمانی و حسینی سمرقندی و ابن شدقم حسینی، عبیدالله مهدی را فرزند محمد الحبیب بن جعفر بن محمد بن اسماعیل دانسته اند.

مقایسه گزارش های نسب شناسان دوران حکومت فاطمیان و نسب شناسان پس از فروپاشی فاطمیان نشان می دهد که نسب شناسان دوران اقتدار فاطمیان، در مجموع تمایل زیادی نشان نداده اند که به وضوح نسب شخص عبیدالله مهدی را متذکر شوند.

مگر اینکه درصدد نفی نسب او برآمده باشند.

اما از محتوای گزارش های آنها استفاده می شود که آنها سعی در معرفی فرزندان محمد الحبیب بن جعفر بن محمد بن اسماعیل دارند که عمدتاً در شمال آفریقا و مصر زندگی می کردند، که یکی از آنها عبدالله است.

اما نسب شناسان پس از دوران فاطمیان همگی کوشیده اند نسب شخص عبیدالله مهدی را متذکر شوند.

غیر از یکی دو نسب شناس، عمده آنها عبیدالله (عبدالله) مهدی را فرزند محمد الحبیب به شمار آورده اند.

اینکه چرا نسب شناسان در دوره اقتدار فاطمیان به طور مشخص به نسب او اشاره نکرده اند اما نسب نگاران پس از اضمحلال فاطمیان در مصر، مشخصاً نسب او را متذکر شده اند شاید به دلیل اقتدار عباسیان و اختلافات سیاسی میان عباسیان به عنوان خلفای معتبر جهان اسلام و فاطمیان به عنوان رقیب اصلی عباسیان باشد، اما مهم آن است که اغلب نسب شناسان نسب خلفای فاطمی را پذیرفته اند و آنها را فرزند حضرت فاطمه (س) می دانند و انکار نسب خلفای فاطمی توسط خلفای عباسی باعث نشده است نسب شناسان از علم خود دست بردارند و پیرو سیاست های خلفای عباسی شوند.

بنابراین، باید پذیرفت که خلفای فاطمی از سادات و دارای نسبی علوی و فاطمی بوده اند و تردید برخی مخالفان متعصب و سیاسیون خدشه ای به نسب فاطمیان وارد نمی کند، اگرچه افکار آنها مورد تأیید ما نباشد، اما نباید از حق گذشت و حقیقت را انکار کرد.

باید به نسب شناسان مراجعه کرد و در این زمینه استفسار کرد که همگی نسب فاطمیان را تأیید کرده و آنان را فاطمی می دانند.

پی نوشت: 1.

اینکه موضوع اصلی کتاب او چه بوده است معلوم نیست.

2.

مقریزی اخو محسن را این گونه معرفی می کند: محمد بن علی بن حسین بن احمد بن اسماعیل بن محمد بن اسماعیل بن جعفر (ع) (مقریزی، 1422: 1/118).

3.

صاحب الشامه در 290 ه .

ق.

به سلمیه، مقر عبیدالله مهدی که در آنجا ادعای امامت کرده بود، حمله کرد و آنجا را متصرف شد.

مراجع ابن خلدون (1408).

تاریخ ابن خلدون، بیروت: دار الفکر.

ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر (1388).

منتقله الطالبیه، نجف: مطبعه الحیدریه.

ابن عنبه (1417).

عمده الطالب فی انساب آل ابی طالب، قم: مؤسسه انصاریان.

ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1407).

البدایه و النهایه، بیروت: دارالفکر.

ابن واصل، محمد بن سالم (1963).

مفرج الکروب فی اخبار بنی ایوب، قاهره.

ابن طقطقی حسنی، محمد بن تاج الدین (1418).

الاصیلی فی انساب الطالبیین، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

اندلسی، ابن حزم (1403).

جمهره انساب العرب، بیروت: دار الکتب العلمیه.

اندلسی، ابن حزم (1420).

الفصل فی الملل والاهواء و النحل، بیروت: دارالکتب العلمیه.

بخاری، ابی نصر (1413).

سر السلسله العلویه، قم: انتشارات شریف رضی.

بردی، یوسف ابن تغری (1375).

النجوم الزاهره، قاهره: دارالکتب المصریه.

بیهقی (ابن فندق)، علی بن ابی القاسم (1410).

لباب الانساب والالقاب والاعقاب، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

الحسنی، یحیی بن طباطبا (1997).

اربع مخطوطات فی انساب اهل البیت: ابناء الامام فی مصر والشام، دمشق: دارالکنان.

الحسینی المدنی، ضامن بن شدقم (1420).

تحفه الازهار و زلال الانهار فی نسب ابناء الائمه الاطهار، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب.

حسینی سمرقندی، حسین بن عبدالله (بی تا).

انساب الطالبیین، قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.

دفتری، فرهاد (1375).

تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه: فریدون بدره ای، تهران: فرزان روز.

الزبیری، مصعب (1953).

نسب قریش، بی جا: دار المعارف.

سمعانی، عبدالکریم بن محمد (1382).

الانساب، هند، حیدرآباد دکن، دایره المعارف العثمانیه.

صفری، نعمت الله؛ عالمی، سید محمدرضا (1390).

کتاب شناسی انساب نگاری اسلامی تا قرن هفتم ، در: فصل نامه سخن تاریخ، ش15، ص43-75.

طبری، محمد بن جریر (1368).

تاریخ طبری، بیروت: دار التراث، ج10.

طوسی، محمد بن حسن (1416).

فهرست، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

العبیدلی، محمد بن جعفر (1413).

تهذیب الانساب و نهایه الاعقاب، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

عقیقی، یحیی بن حسن (1382).

المعقبین من ولد امیر المؤمنین، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

علوی، علی بن محمد (1409).

المجدی فی انساب الطالبیین، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

فخرالدین رازی، محمد بن عمر (1409).

الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

القطب، محمد علی (1423).

الفاطیمون بین صحه النسب و تزویر التاریخ، بیروت: المکتبه العصریه.

قلقشندی، احمد بن علی (1397).

نهایه الارب فی معرفه انساب العرب، بیروت: دار الکتب العلمیه.

کلبی غرناطی، محمد بن محمد (1431).

الانوار فی نسب آل النبی المختار، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

مروزی ازورقانی، اسماعیل بن حسین (1409).

الفخری فی انساب الطالبیین، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

مقریزی، احمد بن علی (1422).

اتعاظ الحنفا باخبار ائمه الفاطمیین الخلفا، بیروت: دارالکتب العلمیه.

نجاشی، ابوالعباس احمد بن علی (1417).

رجال، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

الندیم بغدادی، محمد بن اسحاق (بی تا).

فهرست ابن ندیم، بی جا: بی نا.

نویری، احمد بن عبدالوهاب (1984).

نهایه الارب فی فنون الادب، قاهره: بی نا.

الواسطی، عبیدالله (1433).

بحر الانساب، بیروت: مؤسسه البلاغ.

همدانی، حسین (1958).

فی نسب الخلفاء الفاطمیین، قاهره.

الیمانی الموسوی، محمد کاظم بن ابی الفتوح (1377).

النفحه العنبریه فی انساب خیر البریه، قم: کتاب خانه مرعشی نجفی.

فصلنامه پژوهشنامه مذاهب اسلامی شماره 2 انتهای متن/ http://fna.

ir/9zqzg1 نظرات دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط خبرگزاری فارس در وب سایت منتشر خواهد شد پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد
کلید واژه ها: محمد - فرزند - تاریخ - سیاسی - فرزندان - تاریخی - فاطمه - عباسی - نویسندگان - زیرزمینی - شمال - صورت - اجتماعی - مخالفان - اطلاعات - بازتاب - نخستین - حکومت - اسلام - جهان - علمی - فرقه - نشان - هایی

آخرین اخبار سرویس:
استخدام راننده و نگهبان بصورت شبانه روزی در فارس

استخدام آرایشگر آقا جهت آرایشگاه در کرج

استخدام کارشناس زبان خارجی جهت تدریس در خراسان رضوی

زن و شوهر ژاپنی در مناطق زلزله زده! + عکس

استخدام همکار تمام وقت خانم جهت سبزیجات آماده در اصفهان

استخدام سالن کار جهت رستوران نامبروان در جهانشهرِ کرج

استخدام تالار آفتاب

استخدام پیک موتوری آقا در منطقه فردیس البرز

استخدام منشی خانم با تحصیلات دیپلم جهت پاسخگویی تلفن در مشهد

درس های زلزله کرمانشاه برای مدیریت بحران

بلوکه بیش از 800 میلیون تومانی کمک مالی ایرانیان مقیم آمریکا و کانادا به زلزله زدگان توسط دولت آمریکا / تجاوز گروهی به زنان روهینگیایی از سوی نظامیان میانمار / فشار عربستان بر محمود عباس برای قبول «معامله قرن»

فال آنلاین دیوان حافظ شنبه 27 آبان ماه 96

نیازمندی های استخدامی کرمان 27 آبان 96

مرعشی: هیچ گاه ادعا نکرده ایم، روحانی اصلاح طلب است/ اصلاح طلبان باید با اصولگرایان میانه همکاری کنند

برگزاری آیین سوگواری رحلت پیامبر اعظم(ص) و شهادت امام حسن مجتبی(ع) در ترکمنستان+تصاویر

انتقاد روزنامه جمهوری اسلامی از احمدی نژاد:نمی توانستی در جلسه مجمع تشخیص حرفت را بزنی و نروی بست نشینی؟

رویدادهای خبری شنبه 27 آبان ماه 1396 مرکز لرستان

سید حسن نصرالله توطئه سعودی ها را خنثی کرد

پایان داعش/ سرنوشت داعش در دستان دلاوران فاطمیون

تاجر پولداری که مدافع حرم شد

رویدادهای خبری روز شنبه در زنجان

رویدادهای خبری استان قزوین (27 آبان ماه)

امام جمعه مهریز: تربیت دینی محور حرکت مربیان پرورشی مدارس قرار گیرد

استخدام نجار ماهر و نیمه جهت کلاف مبل در خراسان رضوی

استخدام کمک آشپز ماهر آقا جهت مطبخ در کرج

استخدام منشی آقا جهت تاکسی تلفنی واقع در کرمان

استخدام حسابدار با حقوق اداره کار در شیراز

استخدام آرایشگر ماهر آقا در البرز

استخدام کارگر ساده خانم جهت رستوران در میدان شهدا کرج

استخدام راننده آقا در شرکت زرپخش

استخدام نوین چرم

استخدام یکنفر رویه کوب ماهر در خراسان رضوی

استخدام تعدادی کارگر ماهر و نیمه ماهر نجار در کرج

کلیه استخدامی های خراسان رضوی و مشهد - 27 آبان 96

اعلام جزییات مراسم تشییع پیکر شهید مدافع حرم مرتضی عبداللهی

همایش «وقف و حوزه های علمیه» در خضری برگزار می شود

اجرای نقالی و پرده خوانی رضوی در قزوین

سفیر ایران در عشق آباد خبر داد ارسال یک کامیون دارو و لوازم درمانی به زلزله زدگان کرمانشاه توسط ترکمنستان

مسئله کتاب و کتاب خوانی از مباحث اصلی دین به شمار می رود

استخدام طراح و گرافیست آشنا به امور چاپ در محمد شهر

استخدام شرکت عرشیا پلاست

استخدام سازه های mdf امیر حسین

استخدام برنامه نویس، حسابدار و نیروی فنی در یک شرکت معتبر

استخدام سالن کار و سفارشگیر جهت کافی شاپ در عظیمیه کرج

استخدام کارگر نجار و MDF کار ماهر و نیمه ماهر در فارس

استخدام رزرویشن خانم در آژانس کمالی

استخدام دو نفر دانشجوی تربیت بدنی در یک باشگاه تخصصی بانوان

استخدام خیاط ماهر پرده دوز و فروشنده در البرز

استخدام ام دی اف کار ماهر آقا در محدوده دهقان ویلا دومِ کرج

استخدام تعدادی نیروی cnc کار تراش و فرز در اصفهان

استخدام پیتزا ساندویچ امیر

اگر بست نشینی را یک اصلاح طلب انجام می داد، آیا اصولگرایان اکنون سکوت می کردند؟

جداشدن از قرآن و اهلبیت(ع) مهمترین مشکل جامعه اسلامی پس از ارتحال پیامبر(ص)

رویدادهای خبری 27 آبان ماه در مشهد

رویدادهای خبری 27 آبان ماه در مشهد

شهادت دو ارتشی در مناطق زلزله زده

استخدام صندوقدار خانم جهت رستورانی در منطقه فردیس

استخدام سالن دار در محدوده جانباز مشهد

استخدام پارکبان جهت رستوران در محدوده خلج آبادِ کرج

استخدام بازاریاب خانم و آقا در زمینه لوازم آبیاری و آبرسانی

استخدام آرایشگر خانم جهت یک سالن زیبایی در خراسان رضوی

استخدام پزشک عمومی جهت مدیریت درمانگاه در البرز

استخدام شرکت امدادخودرو سایپکو

استخدام کمک آشپز در رستوران فدک

روزنامه استخدامی شهرهای شمالی | شنبه 27 آبان 96

نشست ویژه برای بازسازی مدارس زلزله زده

تشریح کمک های دولت در بخش مردمی و زیرساخت ها به زلزله زدگان

پرداخت بدهی 450 میلیون پوندی انگلیس به ایران در آینده نزدیک

انتقاد تند از احمدی نژاد:نمی توانستی در جلسه مجمع تشخیص حرفت را بزنی و نروی بست نشینی؟

هفته نامه استخدامی استان کرمان | هفته پنجم آبان 96

تصاویر:صفحه اول روزنامه های کشوری و استانی؛ شنبه 27 آبان ماه 96

عذرخواهی فاطمه رهبر از دولت و جهانگیری

کدام پایتخت ایران در تاریخ برابر زلزله مقاوم تر است؟!+جدول

واکنش مشاور روحانی به بست نشینی یاران احمدی نژاد

برداشت مرعشی از خطاهای روحانی

پربیننده ترین و جـذاب ترین عکس های خبری در هفته ای که گـذشت

دروغ پردازی بزرگ نماینده سابق مجلس در مورد جهانگیری و روحانی + عکس

هر کدام از بخش های مغز مسئول انجام کدام کار است؟

عکس/سپاه اقلام اولیه را به روستاهای دورافتاده رساند

اخلاق حرفه ای در حوزه روابط عمومی و عملکردهای آن

روزنامه استخدامی استان البرز و شهر کرج | شنبه 27 آبان 96

هشدار صریح در مورد بست نشینی بقایی و حمایت احمدی نژاد/ آنچه آیت الله هاشمی پیش بینی کرده بود

آیا اشاره روحانی و جهانگیری به تخریب مسکن مهر سیاسی بود؟

خاتمی: مذاکرات جواب نداده و تحریم ها بیشتر می شود

روزنامه استخدامی استان خراسان جنوبی و شهر بیرجند | شنبه 27 آبان 96

جمع بندی روز: جمعه، 26 آبان 1396

فعال سیاسی اصولگرا: آقای حبیبی غارت اصولگرایی به شورای مرکزی تان هم رسیده مبارک است حاج آقا!

احداث اسکان موقت برای زلزله زدگان به قرارگاه خاتم الانبیاء (ص) سپاه واگذار شد

حزب جامع با پشتوانه مردمی و ریشه دار در کشور نداریم/قانون جدید احزاب مانع از تشکیل احزاب اتوبوسی شد

تغییر استاندار سیستان و بلوچستان؛ خوب یا بد؟ نظر دو عضو مجمع نمایندگان استان

مجموعه ای جدید از تصاویر قدیمی حرم حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا (ع) / بخش اول

واکنش مشاور روحانی به بست نشینی یاران احمدی نژاد

زنان توانمند فارس در حاشیه کمرنگ مدیریتی

تحلیل جلایی پور درباره کمک های مردمی به زلزله زدگان

موگابه در مراسم فارغ التحصیلی دانشجویان زیمبابوه ظاهرشد

درآمد تجومی و سوداگری ظالمانه پزشکان

جایگاه خلاقیت در عملکرد سازمانها و توسعه جامعه

محدود کردن رسانه به روزنامه صحیح نیست/وابستگی رسانه به دولت از پویایی کار خبرنگاری می کاهد

عدم پیوند مناسب میان شهر و شهروندان؛ مهمترین چالش فرهنگی تهران

درخواست «بست نشینان» از رهبر انقلاب

یادداشت/ مهدی عرفاتی موقعیت بحران و کارکرد رسانه رسمی

روزنامه استخدامی استان خراسان رضوی و شهر مشهد | شنبه 27 آبان 96

هشدار "آیت الله هاشمی" در زمان خود شنیده نشد

واکنش رییس دفتر رییس جمهوری به توافق روحانی و لاریجانی برای تغییر ساختار دولت

یادداشت/ محمدصادق کوشکی روشنگری رضوی در برابر عقاید انحرافی

قوانین قدیمی مد مردانه

عکس/ مسجد النبی و قبرستان بقیع در دهه 40 و 50

بسیج یک ظرفیت بی انتها در تمام حوزه ها است

کمک های مردمی نشان از همبستگی ملت ایران در هر فراخوان است.

هفته بسیج بهانه ای برای زنده نگه داشتن روحیه بسیجی در آحاد ملت است

مردم با کمک های خود در زمینه یاری نیازمندان مشارکت کنند

گسترش فرهنگ وقف در جامعه لازم است

وقف از مختصات نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران است

آنچه ما را از همه بن بست ها خارج می کند بسیج است

بسیج مترادف حضور در همه صحنه های انقلاب است

رسانه ها نقش مهمی در معرفی اسطوره ها و حفظ مواریث فرهنگی دارند

نحوه خواندن نماز وحشت به روایت پیامبر (ص)

سلیمان آبادی: سپاه پاسداران 4 بیمارستان صحرایی در منطقه دائر کرده است/ اوضاع بهترشده است

اگر من احمدی نژادی بودم/اجرای وصیتنامه گشوده نشده هاشمی/پیشنهاد بی شرمانه ایتالیا درباره ایران/ سبقت مردم بی نظیر در کمک به زلزله زدگان

معرفی 13 هدف اولیه برای تلسکوپ فضایی جیمز وب

فراخوان احمد مسجدجامعی برای کتابگردی

عکس/ پیام همدردی مدافعان حرم برای مردم زلزله زده کرمانشاه

نامه ای که موجب پیاده سفر کردن مقدس اردبیلی شد!

احترام برومند: چرا روحیه مردم را تضعیف می کنید؟

گزارش ایرنا از 28 صفر در نجف/ سنت زیارت میلیونی درایام رحلت پیامبر اکرم (ص)

برگزاری دوره آموزشی فهم قرآن در تلگرام

ابن سینای زمانه

نامه نگاری محیط زیست با شهرداری درباره وضعیت «پادگان 06»

مراسم عزاداری رحلت پیامبر اسلام(ص) درمرکزاسلامی انگلیس برگزار شد

موگابه، داستان رو به پایان یک رهبر انقلابی

طرح شامد به یاری تولیدکنندگان و پدیدآورندگان اثر آمده است

دو نکته درباره زلزله کرمانشاه از زبان دبیر هیات دولت

بازیکن گسترش عزادار شد

عدالت؛ همسراییِ جهانی ست

سازمان نظام مهندسی کارایی لازم را ندارد / قانون جامع کنترل ساختمان تصویب شود

دو نکته درباره زلزله کرمانشاه از زبان دبیر هیات دولت

دو نکته درباره زلزله کرمانشاه

دو نکته درباره زلزله کرمانشاه از زبان دبیر هیات دولت

ثبت 6 وقف جدید به ارزش 20 میلیارد ریال/ وقف، تنها راه جاودانگی است

بیست و چهارمین یادواره شهدای مسجد مهدیه بهشهر +تصاویر

چرایی لقب رضا به امام رضا علیه السلام

فال روزانه شنبه 27 آبان 1396

عذرخواهی فاطمه رهبر از دولت و جهانگیری بخاطر انتشار یک شایعه

وقوع دومین زلزله در پارس آباد

نتانیاهو بازهم دروغ گفت / اسراییل درخواستی برای کمک به زلزله زدگان کرمانشاه نداده که تهران آن را رد کرده باشد

کمک های مردمی به روایت رامبد جوان

نشست ویژه مجلس برای بازسازی مدارس مناطق زلزله زده کرمانشاه

تلاش مدیریت شهری برای ارتقای زندگی شهری معلولان

شعار اصلی نماز جمعه دعوت به تقواست

روزنامه استخدامی استان خراسان شمالی و شهر بجنورد | شنبه 27 آبان 96

دولت اعتدال در آزمون فیلترینگ تلگرام / نظرشما درباره احتمال قطع تلگرام چیست؟

تصاویر/دسته عزاداری حوزه علمیه همدان در روز 28 صفر

نشست رؤسای استانی حزب اعتماد ملی برگزار شد

سعودی ها در گذشته عاقلانه تر رفتار می کردند

هیچ گاه ادعا نکرده ایم، روحانی اصلاح طلب است/ پشتیبانی اصلاح طلبان از روحانی حرکتی راهبردی برای به بن بست نرسیدن شرایط سیاسی کشور است

مشاور وزارت راه: مسکن مهر از تلفات زیاد جلوگیری کرد

عذر خواهی فاطمه رهبر از دولت و جهانگیری

تلاش 600 نیروی شهرداری تهران برای کمک به زلزله زدگان

تاجر پولداری که مدافع حرم شد +تصاویر

مسافرکشی برای معاش پس از سه دوره نمایندگی مجلس!

تشریح کمک های دولت در بخش مردمی و زیرساخت ها

ماجرای کفش بوسی یک عالم!

انتقال نماز جمعه تهران به مصلی امام خمینی(ره)

اسکان موقت زلزله زدگان به قرارگاه خاتم واگذار شد

کدخدایی: شورای نگهبان هم صلاحیت دارد، هم اختیار

چرا انگلیس به ایران پول می دهد؟

حشمتیان: احزاب زیر مشکلات مالی له می شوند

دوره آموزشی «نورو مارکتینگ و اصول علم موفقیت» (NLP)

عکس/ کمک قهرمانان المپیک به زلزله زدگان

33 سال پیش در چنین روزی سفر معاون اسد به ایران

حضور فریبا کوثری در مناطق زلزله زده غرب

تصاویر/ وداع با پیکر مطهر شهید مدافع حرم "مرتضی عبداللهی " در معراج شهدا

تصاویر/ مراسم سوگواری هیئت های عزاداری نیروهای مسلح

ترتیل صفحه 227 قرآن با صدای استاد پرهیزکار+دریافت

ابراز همدردی معاون رییس جمهور کوبا با حضور در سفارت ایران

فرمانده پدافند هوایی: دوران بزن دررو تمام شده است

زانوزدن امیر اسماعیلی در برابر مادر شهید گیلانی +عکس

هدیه بزرگ مردکوچک به زلزله زدگان+عکس

کواکبیان خطاب به رفسنجانی: به فکر «زلزله تهران» باشید

وداع با شهید مدافع حرم مرتضی عبداللهی در معراج الشهدای تهران

رفسنجان آماده استقبال از پیکر شهید مدافع حرم جواد محمدی

بانوان بازیگر در فرودگاه کرمانشاه +عکس

برگزاری یادواره شهدای بسیج رسانه گیلان

واکنش شدید به حمایت احمدی نژاد از «بست نشینان»

یادواره سرداران و 70 شهید شهر سین برخوار

محمود احمدی نژاد، به کرمانشاه رفت+عکس

واکنش نماینده ایلام به ادعایی عجیب درباره تولد روحانی

پیام شهدا درس ولایت پذیری است

احمدی نژاد:مسکن مهر پس از زلزله تنها دو کشته داشت!

تشییع پیکر مطهر 2 شهید گمنام در آغاجاری

حراج انگشتر رهبر انقلاب برای کمک به زلزله زدگان+عکس

دیگر نگران کاهش حجم اینترنت نباشید

هدف آمریکا از تعامل با ایران «براندازی نظام» است

126 هزار و 870 زائر پیاده امام رضا (ع) وارد مشهد مقدس شدند

استقرار و راه اندازی پایگاه های وزارت بهداشت برای تزریق واکنش کزاز و هاری

سلامت روان کودکان مناطق زلزله زده در کانون توجه سپاه قرار دارد

واکنش احمدی نژاد به انتقادات از مسکن مهر

از «حذف فیزیکی دو عضو انجمن» تا «انتخاب ناگهانی و غیرقانونی مسئول مالی» در کتابخانه های عمومی فریدونکنار

عملیات آزادسازی سوسنگرد در یک نگاه

چهره ها در شبکه های اجتماعی (580)+عکس

نسب خلیفه نخست فاطمی از نگاه نسب شناسان

نسب خلیفه نخست فاطمی از نگاه نسب شناسان