مطالب مرتبط:
گلایه بخش خصوصی از آمار رسمی پرداخت تسهیلات تولید/ همه چیز گل و گلاب نیست
برگزیده شدن بخش دانشگاهی در بیست و پنجمین نمایشگاه قرآن
گزارش فارس/ بخش پنجم ترمینولوژی اجساد، سایه ها، روح الله زم حراجی در محله بدنام چندملیتی/ دریافتی روح الله زم از مراکز داخلی برای پروژه های سفارشی
خبر 14 / بخش اول / 29 خرداد 96
خبر14 / بخش دوم / 29 خرداد 96
5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
دوشنبه، 29 خرداد 1396 ساعت 23:562017-06-19سياسي

نقد نظریه وحدت وجود ابن عربی - بخش اول نقدهای گیسودراز بر نظریه وحدت وجود ابن عربی


در این مقاله، پس از اشاره به احوال و آثار گیسودراز و وضعیت زمانه وی، انتقاداتش درباره نظریه وحدت وجود را بررسی کرده ایم.

- چکیده نظریه وحدت وجود یکی از بنیادی ترین مسائلی است که در حوزه تصوف و عرفان اسلامی مطرح شده است.

از دیدگاه عارفان، وجود حقیقی مخصوص ذات حق بوده و ممکنات تجلی آن وجود حقیقی هستند.

با ظهور ابن عربی، در سده هفتم این نظریه از تبیین های دقیق تری برخوردار شد، و بن مایه اصلی نظام عرفانی وی را تشکیل داد.

سیّد محمد گیسودراز، از عرفای مهم سده نهم در شبه قاره هند، با این نظریه مخالفت کرده است.

در این مقاله، پس از اشاره به احوال و آثار گیسودراز و وضعیت زمانه وی، انتقاداتش درباره نظریه وحدت وجود را بررسی کرده ایم.

در نهایت بر آنیم که گیسودراز به واسطه فضای تنزیهی غالب بر افکارش، اعتقادش به لزوم تفکیک بین اعتقادات دین اسلام و آیین هندو، راه نیافتن به عمق کلام ابن عربی درباره وجود مطلق مقسمی، و خلط میان اعتبارات وجود، گفتار وی در موضوع وحدت وجود را نقد کرده و به پیروی از علاءالدوله سمنانی، قائل به وحدت شهود شده است.

نظریه وحدت وجود یکی از بنیادی ترین مسائلی است که در حوزه تصوف و عرفان اسلامی مطرح شده است.

از دیدگاه عارفان، وجود حقیقی مخصوص ذات حق بوده و ممکنات تجلی آن وجود حقیقی هستند.

با ظهور ابن عربی، در سده هفتم این نظریه از تبیین های دقیق تری برخوردار شد، و بن مایه اصلی نظام عرفانی وی را تشکیل داد.

سیّد محمد گیسودراز، از عرفای مهم سده نهم در شبه قاره هند، با این نظریه مخالفت کرده است.

در این مقاله، پس از اشاره به احوال و آثار گیسودراز و وضعیت زمانه وی، انتقاداتش درباره نظریه وحدت وجود را بررسی کرده ایم.

در نهایت بر آنیم که گیسودراز به واسطه فضای تنزیهی غالب بر افکارش، اعتقادش به لزوم تفکیک بین اعتقادات دین اسلام و آیین هندو، راه نیافتن به عمق کلام ابن عربی درباره وجود مطلق مقسمی، و خلط میان اعتبارات وجود، گفتار وی در موضوع وحدت وجود را نقد کرده و به پیروی از علاءالدوله سمنانی، قائل به وحدت شهود شده است.

کلیدواژه ها گیسودراز؛ ابن عربی؛ وحدت وجود؛ وحدت شهود؛ عرفان اسلامی مقدمه نظریه وحدت وجود، از بنیادی ترین مسائلی است که عارفان در مباحثِ هستی شناسی عرفانی مطرح کرده اند و قائلان به آن معتقدند در سرای هستی فقط یک حقیقت وجود دارد و آن حق است؛ کثرات، تجلیات آن موجود حقیقی هستند که مجازاً موجودند.

وحدت وجود با ظهور ابن عربی در سده هفتم قمری به صورت منسجم، جلوه تازه ای پیدا کرد و بن مایه اصلی دستگاه عرفانی وی را تشکیل داد.

این دیدگاه، که محصول شهود عارفان است، در بین عمده مشایخ تصوّف، مقبولیت ویژه ای دارد.

در این میان، سید محمد گیسودراز، از مشایخ تأثیرگذار تصوف در هندوستان، با نظریه وحدت وجود ابن عربی سرسختانه مقابله کرده است.

وی در اندیشه عرفانی خود معتقد به وحدت شهود بود و متأثر از آرای علاءالدوله سمنانی است.

گیسودراز از جمله صوفیانی است که شمال هند و همچنین منطقه دکن را تحت تأثیر قرار داد.

1.

احوال و آثار گیسودراز و وضعیت زمانه وی سید صدرالدین ابوالفتح محمد حسینی (721-825 ه .

ق.

) مشهور به گیسودراز و خواجه بنده نواز ، از مشهورترین عارفان و شاعران در سده هشتم و نهم در شبه قاره هند است.

نیاکانش از مردم هرات بودند که به دهلی در هند مهاجرت کردند.

پدرش سید راجه ، مرید نظام الدین اولیا (متوفای 725 ه .

ق.

) بود.

گیسودراز تحصیلات ابتدایی اش را در دولت آباد دکن گذراند و ادامه تحصیلاتش را نزد استادانی چون سید شرف الدین کیتهلی و تاج الدّین مقدم در دهلی سپری کرد.

در تصوف به نصیرالدین چراغ دهلی (متوفای 757 ه .

ق.

) دست ارادت داد و 21 سال در ملازمت او بود و از اکابر خلفای شیخ نصیرالدین شد (برزگر، 1380: 21-29؛ سرور، 1894: 381-382؛ صدیقی، 1369: 46-51).

درباره لقب گیسودراز گفته اند یک بار با چند تن از مریدان دیگر، کجاوه شیخ نصیرالدین را برداشت؛ چون مویش دراز بود به کجاوه پیچید، اما برای خاطر مرشد به روی خود نیاورد و کجاوه را تا مسافتی طولانی حمل کرد.

شیخ نصیرالدین، پس از آگاهی از آن، وی را ستود و این بیت را خواند: هـر که مــرید سیـد گیســودراز شد والله خلاف نیست که او عشق باز شد (محدث دهلوی، 1383: 263-264؛ عبدالحی الحسینی، 1371: 152-154) گیسودراز به علت حملات تیمور گورکانی، به گلبرگه رفت.

گلبرگه، تختگاه بهمنیان دکن بود.

هنگامی که فیروزشاه بهمنی اطلاع می یابد که از جانب دهلی، سیدی عالی مقام به دکن تشریف آورده، سران دولت را به استقبال گیسودراز می فرستد و با احترام، وی را به شهر می آورند.

فیروزشاه اهل حکمت بود و چون سید را در علوم عقلی خالی دید، توجهی به وی نشان نداد.

پس از فیروزشاه برادرش، احمد، بر تخت نشست.

وی گیسودراز را بسیار محترم داشت و محلی را در حاشیه شهر گلبرگه برای وی و مریدانش آماده کرد (فرشته، 1301: 316-320؛ غوثی شطاری، 1994: 125-126).

گیسودراز در سال 815 ه .

ق.

در نودسالگی وارد گلبرگه شد و فقط ده سال در آنجا اقامت داشت.

وی در این مدت کوتاه مرکز چشتیه را در آنجا بنا نهاد و در نشر اسلام و طریقه چشتیه اهتمام ویژه ای داشت (آریا، 1365: 181).

گیسودراز، برخلاف سنت رایج چشتیان، زبان سانسکریت را فرا گرفت و از متون مقدس و حماسه های هندوان اطلاع پیدا کرد تا بتواند عقاید دینی هندویی را رد کند.

او همانند علاءالدوله سمنانی (سمنانی، 1366: 150-154) با برهمنان مناظره می کرد (گیسودراز، بی تا: 118-121؛ رِضوی، 1391: 284).

دلایل برهمنانی که با گیسودراز درباره عرفان هندوییسم مباحثه می کردند، مبتنی بر نظریه وحدت وجود بود (رضوی، 1391: 309).

این نظریه، از نگاه گیسودراز، به نوعی به بت پرستی می انجامد (گیسودراز، 1350: 62-63 و 151 و 259).

او خطر نفوذ اندیشه های هندوان، مانند وحدت وجود، را در مسلمانان هند احساس می کرد.

از این رو برای مقابله با نفوذ انحراف در عقاید اسلامی و نفوذ تعالیم ابن عربی، به ویژه وحدت وجود، آثار متعددی تألیف کرد.

وی، در آثار خود، نظریه وحدت وجود ابن عربی را نقد کرد (آریا، 1365: 180).

گیسودراز از مشایخ پرکار چشتیه به حساب می آید که شمار آثارش را تا 125 اثر نوشته اند.

وی در نظم و نثر فارسی مهارت داشت و آثارش را به فارسی و عربی نگاشته است.

برخی از آثار وی عبارت اند از: اسمار الاسرار یا اسماء الاسرار، جوامع الکلم، شرح زبده الحقایق، شرح رساله قشیریه، العقاید، شرح فقه اکبر، ترجمه و شرح فارسی آداب المریدین، جواهر العشاق، مجموعه یازده رسائل، مکتوبات، انیس العشاق، شرح تعرّف کلاباذی و .

(عبدالحی الحسینی، 1371: 155).

2.

ابن عربی از نگاه گیسودراز گیسودراز برای محو نفوذ ابن عربی در هند، عزمش را جزم کرد و با تمام همت با آموزه های وی مخالفت کرد.

به اعتقاد وی، ابن عربی در مراحل ابتدایی تجلیات ذاتی توقف کرده و هنوز انانیّتش باقی است.

بنابراین، کلماتی که از او صادر شده، زبان حال این مقام است (حسینی، 1365: 79).

از نگاه وی، تعالیم ابن عربی موجب تخریب دین شده است.

او می نویسد: این محیی الدینی که در معنا ممیت الدین است البته در تخریب دین کوشیده است (گیسودراز، 1364: 179).

گیسودراز، افزون بر مذمت و ردّ کلمات ابن عربی، عطار و مولوی، با سخنانی چون انا الحق و سبحانی ما اعظم شأنی و لیس فی جبتی الّا الله ، که از زبان حلاج و بایزید بسطامی صادر شده، نیز مخالفت کرده است.

وی می گوید گویندگان این کلمات دچار شرک جلی و وهم بوده اند و پیشوای پس افتادگان از راه کمال توحید هستند (همو، 1350: 45 و 41).

گیسودراز با آن دسته از آرای ابن عربی که به نظر او از آنها چنان برمی آید که فرودآمدن حق در ممکنات، به صورت وجودی واحد بر ایشان جلوه گر شده مخالفت می ورزید.

از این رو: 1.

نظریه وحدت وجود و یگانگی وجود حق با ممکنات را برنمی تافت و در آثار خود با این نظریه ابن عربی مخالفت کرده است.

وی با اظهار شگفتی از ابن عربی و پیروانش، معتقد بود آنان قادر به شناخت تنزّه حقیقی حق نیستند (همان: 22-23؛ همو، 1360: 22).

2.

گیسودراز با خرده گیری بر آرای ابن عربی در باب ولایت ، مبنی بر برتری ولایت بر نبوت، با علاءالدوله سمنانی هم رأی است.

به باور وی، ولایت، برتر از نبوت نیست.

ولیّ هیچ گاه به مرتبه نبی نمی رسد.

زیرا ابتدای درجه نبوت، انتهای درجه ولایت است (همو،1366،، 50 و 52).

3.

سید معتقد بود آموزه های ابن عربی در خصوص مسئله جاودانه نبودن عذاب در جهنم پذیرفتنی نیست.

زیرا برخلاف آیات قرآن کریم است (همو، 1360: 9؛ همو، بی تا: 132).

4.

انتقاد از ذاتی بودن اقتضائات اعیان ثابته و اینکه این باور موجب توقف سالک در سلوکش به سوی حق می شود (همو، 1364: 179).

با این همه، آثار متعدد گیسودراز در انکار آموزه های ابن عربی تأثیر اندکی بر صوفیان سرزمین هند داشته است.

زیرا آموزه های مکتب ابن عربی، همچنان در میان مشایخ تصوف هند گسترش یافته است (رِضوی، 1380: 307؛ همو، 1391: 278).

3.

وجودشناسی از دیدگاه گیسودراز گیسودراز در آثار خود آنچنان در صدد بیان آرای وجودشناسی خود برنیامده است.

عمده آموزه های وجودشناسی وی، در کتاب اسمار الاسرار بیان شده است.

در این اثر، درباره مباحثی همچون وجود حق، وجود ممکنات و نسبت آنها با یکدیگر سخن گفته شده است.

در ادامه آموزه های وجودشناسی وی را بیان می کنیم.

گیسودراز معتقد است در نظام هستی فقط وجود حق تحقق دارد.

ممکنات در حقیقت، مظاهر او هستند و غیر وجود حق نیستند.

وی می نویسد: جمیع ثنا و ستایش .

مر ذاتی راست که مستجمع جمیع صفات و مسمی است به جمیع اسماء، زیرا که همه موجودات، چون مظاهر اسماء الاهی باشند .

که غیر او در وجود نیست و سوای او در نمود، نه .

خود با خود عشق می بازد و با غیر نپردازد (گیسودراز، 1360: 2).

سید کسی را که عالم را غیر و ماسوای حق بداند گرفتار شرک جلی دانسته است.

زیرا از نگاه وی، عالم، ظهور حق و نور او است و شرک خفی آن است که در دل خطور کند که غیر حق موجود است و از مؤثر حقیقی عالم غفلت شود: شرک جلی آن بود که نام غیر بر زبان رانیم و عالم را ماسوای وی خوانیم.

و خفی آنکه خطره غیر در دل گذرانیم و تأثیرات را از اشیا دانیم و از مؤثر حقیقی غافل مانیم .

آنچه تو او را غیر، خوانی و غیر دانی (همان: 5).

بر اساس دیدگاه گیسودراز، حق در عین حال که تجلیاتی دارد، از لحاظ مقام ذات، بی نیاز از عالم است و بر صرافت اطلاق خود باقی است: ایمان آوردم به حقیقتی مطلق و به ذاتی منزه از لوث کثرت که با وجود تعینات و تقییدات، الآن کماکان بر صرافت اطلاق به حال خود است که إن الله لغنیٌّ عن العالمین (عنکبوت: 6) صفت او است .

غیرِ او عدم محض است.

وجود و نمودی ندارد و هو هو، لیس سواه (همان: 6؛ همو، 1360: 12-13).

سید معتقد است اگر انسان کثرات را به عنوان غیر می بیند، به دلیل در حجاب بودن انسان و چشم دوبین داشتن او است.

وی می نویسد: دو، یکی نشود و یکی، دو نگردد.

اما أحوَل چنین بیند؛ چشم دل را راست کن و هر چیزی را درست و راست بین، آنچنان که هست؛ کثرت از میان برخیزد.

خود را و جهان را نیست و نابود بینی و جز یکی را وجود نشناسی (گیسودراز، 1350: 49).

وی در بحث شناخت مقام ذات حق معتقد است احدی نمی تواند به معرفت ذات برسد.

حتی انبیا و اولیا نیز به آن مقام راه ندارند: ذات، حجابِ ذات [است]، وا دَردا! این حجابی است، هیچ رونده را از نبی و ولی برنخیزد.

ذات او را کسی ندید و نبیند و جز او، او را ندید و جز او، او را نشناخت.

با او جز او نیست (همان: 42).

وی درباره نسبت ماهیت حق با ذات حق، قائل به عدم زیادت ماهیت بر ذات و عینیت آن با ذات است و معنای لا هو الّا هو (نیست او مگر او) را همین می داند (همو، بی تا: 315؛ همو، 1350: 177).

مسئله دیگری که در آرای وجودشناسی سید گیسودراز اهمیت دارد، وجود ممکنات و نسبت آن با وجود حق است.

اساساً چه ارتباطی میان حق و ممکنات برقرار است؟ بررسی دیدگاه گیسودراز، در فهم بهتر نقدهای او بر نظریه وحدت وجود مؤثر خواهد بود.

گیسودراز، همچون سایر مشایخ تصوف، جهان را تجلی حق می داند که بهره شان از هستی، نمود بودن است (همو، 1360: 2 و 5؛ همو، 1350: 279).

ممکنات نیستیِ هست نما و جلوه حق است (همو، 1350: 272).

گیسودراز در یک تقسیم بندی کلی، موجودات عالم را به عالم صورت و عالم معنا تقسیم می کند؛ موجودات عالمِ صورت برخی با چشمِ ظاهر رؤیت می شوند، مانند موجودات عالم مُلک و طبیعت و بعضی همچون موجوداتِ ملکوتی و مجردات با چشم باطن دیده می شوند.

عالم معنا نیز رؤیت پذیر نیست، جز در تجلیات.

در واقع، عالم معنا، وجود حق تعالی است که خود را به صورت ظاهر و باطن آشکار کرده و خود، ورا و باطن آن است؛ یک وجود و یک نور است که به صورت های مختلف در ظاهر و باطن ظهور کرده است (همو، 1360: 2-3).

به باور گیسودراز، ممکنات، تجلی و فیض حق هستند نه خودِ حق.

فیض حق تعالی است که با عالم معیت دارد (همو، 1360: 10).

حق، وجودی ورای وجود ممکنات دارد (همان: 259-260؛ همو، 1364: 256) و نسبتی میان ممکن حادث و خداوند قدیم وجود ندارد (همو، 1350: 23 و 111 و 195).

وی می نویسد: محمد حسینی می گوید .

فیض او است تعالی به همه صور و اشکال متصور و متشکل، و ورای این وجودات، وجودی است (همو، 1360: 22).

خواجه بنده نواز با توجه به قاعده فلسفی الواحد می گوید از حق فقط یک تجلی آشکار شده؛ کثرات از تکرار وجود حق پدید آمده اند.

از ضرب و انضمام یک در یک، یک در دُو الی غیر النهایه، کثرات ظهور کرده و در عین حال، یک، یک است و کثرات نیز از تکرار یک پدیدار شده اند.

یک، همان وجود حق است که سرّ ایجاد عالم است (همو، 1350: 4).

استفاده ای که گیسودراز در اینجا از قاعده الواحد کرده، برای بیان دیدگاه خود درباره این مطلب است که حق در مقام ظهور، بر احدیت خود باقی بوده و کثرات نیز ظهور یکتایی حق هستند؛ با این همه، حق ورای کثرات بوده و منزه از ترکیب و تعلق و اتصال و سریان در آنها است (همان: 30-31).

از نگاه گیسودراز، حق در ممکنات سریان ندارد، بلکه در آنها تعلق و تأثیر دارد.

حیثیت حق در نسبت با عالم، حیثیت تأثیری و حیثیت عالم در نسبت با حق، حیثیت تعلقی است.

عالم همواره محتاج حق بوده و حق نیز جهت تأثیری در نسبت با آن دارد (همان: 151-152).

4.

نقدهای گیسودراز بر نظریه وحدت وجود ابن عربی گیسودراز در دو موضع وحدت وجود را نقد کرده است: انتقاد نخست وی از استعمال خصوصیت اطلاق بر وجود خداوند است.

وی با برابردانستن وجود مطلق با وجود حق مخالفت کرده است.

دومین انتقاد گیسودراز به عینیت خداوند با اشیا برمی گردد، که در کلمات ابن عربی و پیروانش رایج است.

هر دو انتقاد گیسودراز در سخنان علاءالدوله سمنانی دیده می شود (سمنانی، 1362: 277؛ جامی، 1370: 489-490) و سید به پیروی از سمنانی با وحدت وجود ابن عربی مخالفت کرده است.

تأثیرپذیری سید از سمنانی منحصر در انتقاد از نظریه وحدت وجود نمی شود، بلکه، در سایر اشکالاتی که بر آموزه های ابن عربی همچون برتری نداشتن ولایت بر نبوت کرده نیز، ردّ پای سخنان عارف سمنانی و نظام تنزیهی حاکم بر آموزه های وی به چشم می آید.

در کلمات ابن عربی از حق تعبیر به وجود مطلق شده است.

ابن عربی مصداق حقیقی وجود را حق می داند که چون مطلق است، متصف به هر صفتی می شود (ابن عربی، بی تا: 540؛ فناری، 1374: 104-105).

در سخنان شارحان نظریه وحدت وجود ابن عربی، گاه، وجود مطلق، به کلی طبیعی تشبیه شده است.

گیسودراز تعبیر مطلق را برای وجود حق، و تشبیه آن به کلی طبیعی را برنتافته و می نویسد: محیی الدّین ابن اعرابی و متابعان او چنین گویند که ورای این وجودات، موجودی نیست.

هم از این مطلقِ مقید گویند و او را کالکلّی الطبیعی نامند (گیسودراز، 1350: 23؛ همو، 1360: 8).

سید معتقد است تجلی حق مطلق است نه وجود حق؛ وجود حق منزه از اطلاق و تقیید است.

خداوند ورای همه مخلوقات و محیط بر همه است.

گیسودراز نتیجه تشبیه حق به کلی طبیعی را این می داند که حق، ورای مخلوقات خود حقیقتی نداشته و در مقام تحقق خارجی وابسته به افراد خود، یعنی ممکنات، می گردد.

چنین مطلبی برخلاف حقیقت وجود خداوند و شأن تنزیه و تعالی اوست.

وی می نویسد: شیخ محیی الدین اعرابی و چند طایفه متابعان او می گویند که ورای این وجودات، وجودی دیگر نیست هم از این، او را مقیدِ مطلق گوید و ممکن الوجود گوید.

مقیدِ مطلق او را گفتن درست نیست که والله من ورائهم محیط است، فیض او مطلق است (همان: 31-32 و 65 و 272؛ همو، 1364: 70 و 465).

گیسودراز، سخن ابن عربی درباره وجودِ مطلق را نازل تر از شطحیات حلاج و بایزید دانسته و شرک آن را شدیدتر از کلام ایشان می داند (همو، 1350: 41).

وی، دیدگاه طرفداران وحدت وجود درباره سریان وجودی، احاطه و معیّت ذاتی حق با ممکنات را انکار کرده است.

از دید وی، نتیجه کلام محیی الدین در وجود مطلق دانستن حق و سریانش در عالم، معبود قرارگرفتن اشیا، حتی امور مذموم، است.

سید می نویسد: او سریان می گوید، ما سریان نمی گوییم، تعلّق و تأثیر می گوییم.

مقیدِ مطلق گفتن معنا ندارد، اما تعلق فیض، ره عقل و ره دین را مستقیم می برد .

و هم از اینجا است هیچ چیزی نیست که او را معبود نساخته اند حتی الفروج و الذکر و الخنثی و الروث (همان: 151-152).

ابن عربی تعابیر فراوانی درباره وحدت وجود دارد، اما یکی از تعابیری که بسیار موجب بحث شده، عبارتی است که در فتوحات مکیه آمده: سبحان من اظهر الاشیاء و هو عینها (ابن عربی، بی تا: 2/459)؛ منزه است کسی که اشیا را خلق کرد، در حالی که خود عین آنها است .

انتقاد از این کلام محیی الدین در حاشیه نقادانه سمنانی وجود دارد (جامی، 1370: 489-490).

گیسودراز نیز بر این سخن اشکال کرده است.

از عینیت داشتن حق با اشیا در کلمات عارفان وحدت وجودی تعبیر به همه اوست شده است.

از نگاه ایشان، در عالم به هر سو رو شود، غیرحق دیده نمی شود، به تعبیر قرآن کریم: فأینما تولّوا فثم وجه الله (بقره: 115).

همه جا اوست، بلکه همه چیز اوست.

او جامع اضداد است.

چنان که وقتی به ابوسعید خراز (متوفای 279 ه .

ق.

) گفته شد: به چه چیز خدا را شناختی؟ ، پاسخ داد: به جمع کردنش بین اضداد ؛ و سپس این آیه را تلاوت کرد: هو الأوّل والآخر والظاهر والباطن (حدید: 3) (ابن عربی، 1370: 512).

گیسودراز، کسانی را که سخن از عینیت حق با اشیا می گویند و حق را به مرحله خلق تنزل می دهند، مشرک می داند؛ شرکی که خود ایشان متوجه آن نیستند.

وی می نویسد: و آنکه عین الاشیاء گوید به عزت او، به جلال او، به شرکی مبتلا است که او را از شرک، شعوری نه و او را از او بدو ظهوری نه (گیسودراز، 1350: 42).

گیسودراز در دو جا از نظریه وحدت وجود ابن عربی انتقاد کرده است؛ نخست در مطلق خواندن وجود حق و تشبیه آن به کلی طبیعی و دیگری در مسئله عینیت حق با اشیا.

در مقام بررسی و نقد، اشکالات کلام وی را تبیین می کنیم و نتیجه خواهیم گرفت که وی، به دلیل تفکیک قاطع میان اعتقادات دین اسلام و آیین هندو و تنزیه غالب بر نظام فکری اش و نیز واصل نشدن به عمق کلام ابن عربی، وحدت وجود را نقد کرده است.

مراجع قرآن کریم.

ابن ترکه اصفهانی، صائن الدین (1381).

تمهید القواعد، مقدمه و تصحیح و تعلیق: سید جلال الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب.

ابن عربی، محیی الدین (1370).

فصوص الحکم، تعلیقات: ابوالعلاء عفیفی، تهران: انتشارات الزهرا.

ابن عربی، محیی الدین (بی تا).

الفتوحات المکیه، بیروت: دار صادر.

اخلاقی، مرضیه (1382).

وحدت وجود و وحدت شهود ، در: حکمت سینوی، س8، ش26 و 27، ص86-111.

آریا، غلام علی (1365).

طریقه چشتیه در هند و پاکستان، تهران: کتاب فروشی زوار.

برزگر، محمد (1380).

گیسودراز ، دانش نامه زبان و ادب فارسی در شبه قاره (هند، پاکستان، بنگلادش)، به سرپرستی: حسن انوشه، تهران: بی نا.

جامی، عبدالرحمن (1370).

نفحات الانس فی حضرات القدس، مقدمه و تصحیح و تعلیقات: محمود عابدی، تهران: مؤسسه اطلاعات.

جوادی آملی، عبدالله (1387).

عین نضاخ (تحریر تمهید القواعد)[ابن ترکه]، تحقیق و تنظیم: حمید پارسانیا، قم: مرکز نشر اسراء.

حسینی، سید اکبر (1365).

تبصره الاصطلاحات الصوفیه، به تصحیح و اهتمام: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

الحسینی، عبدالحی بن فخرالدین (1371/1951).

نزهه الخواطر و بهجه المسامع والنواظر، حیدرآباد دکن: مطبعه مجلس دائره المعارف عثمانی.

رِضوی، سید اطهر عباس (1380).

تاریخ تصوف در هند، ترجمه: منصور معتمدی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ج1.

رِضوی، سید اطهر عباس (1391).

چشتیه ، در: جلوه های معنویت در جهان اسلام، تهیه و تدوین: سید حسین نصر، ترجمه: فاطمه شاه حسینی، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.

رفیعی قزوینی، سید ابوالحسن (1367).

مجموعه رسائل و مقالات فلسفی، تصحیح و مقدمه: غلام حسین رضانژاد، تهران: انتشارات الزهراء.

سرور، غلام (1894).

خزینه الأصفیاء، لاهور: مطبع کانپور.

سمنانی، رکن الدین احمد بن محمد بن احمد (1362).

العروه لاهل الخلوه والجلوه، تصحیح: نجیب مایل هروی، تهران: مولی.

سمنانی، رکن الدین احمد بن محمد بن احمد (1369).

مصنفات فارسی، به اهتمام: نجیب مایل هروی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

سمنانی، رکن الدین احمد بن محمد بن احمد (1366)، چهل مجلس یا رساله اقبالیه، تحریر: امیر اقبالشاه ابن سابق سجستانی، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: نجیب مایل هروی، تهران: ادیب.

صدیقی، محمد سلیمان (1369).

پیدایش و گسترش سلسله چشتی در دکن ، ترجمه: محسن مدیر شانه چی، در: مجله دانش، ش23، ص44-50.

غوثی شطاری، محمد (1994).

گلزار ابرار: تذکره صوفیا و علما، مرتّبه محمد ذکی، پتنه، خدابخش، دهلی: اورینتل پبلک لابریری.

فرشته، محمد قاسم بن غلام علی (1301/1884).

تاریخ فرشته (گلشن ابراهیمی)، کانپور، چاپ سنگی.

فناری، محمد بن حمزه (1374).

مصباح الانس، تصحیح: محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی.

قونوی، صدرالدین (1362).

نصوص، تصحیح: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

قونوی، صدرالدین (1381).

اعجاز البیان فی تفسیر ام القرآن، تصحیح: سید جلال الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب.

قیصری، محمدداوود (1375).

شرح فصوص الحکم، تصحیح: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1350).

اسمار الاسرار، به تصحیح و تحشیه: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1360 الف).

دیوان المسمی به انیس العشاق، به تصحیح و اهتمام: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1360 ب).

رساله استقامه الشریعه بطریق الحقیقه (مجموعه یازده رسائل)، به تصحیح و اهتمام: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1360 ج).

رساله تفسیر سوره فاتحه (مجموعه یازده رسائل)، به تصحیح و اهتمام: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1360 د).

رساله حدائق الانس (مجموعه یازده رسائل)، به تصحیح و اهتمام: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1361).

شرح رساله قشیریه، به تصحیح و اهتمام: حافظ سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1362 الف).

جواهر العشاق المعروف به شرح رساله غوث الاعظم عبد القادر گیلانی، به تصحیح و اهتمام: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1362 ب).

مکتوبات، به تصحیح و اهتمام: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1364).

شرح زبده الحقایق المعروف به شرح تمهیدات، به تصحیح و اهتمام: سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (1366).

کتاب العقاید، به تصحیح و اهتمام: حافظ سید عطاحسین صاحب، حیدرآباد دکن، چاپ سنگی.

گیسودراز، صدرالدین ابوالفتح سید محمد حسینی (بی تا).

جوامع الکلم، به تصحیح و تحشیه: محمد حامد صدیقی، گلبرگه [هند]، چاپ سنگی، مطبع انتظامی پریس.

محدث دهلوی، عبدالحق (1383).

اخبار الاخیار فی اسرار الابرار، تصحیح: علیم اشرف خان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

نویسندگان: مرتضی کربلایی: دانش آموخته رشته دکتری تصوف و عرفان اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب حامد ناجی اصفهانی: استادیار گروه فلسفه دانشگاه اصفهان پژوهشنامه مذاهب اسلامی شماره 5 ادامه دارد.

http://fna.

ir/KTPNHE نظرات دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط خبرگزاری فارس در وب سایت منتشر خواهد شد پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد
کلید واژه ها: وحدت - عرفان - عربی - حقیقی - اسلام - اسلامی - آیین - محمد - نظام - صورت

آخرین اخبار سرویس:
هشدار اصلاح طلبان مجلس به روحانی

امروز؛ آخرین مهلت ثبت نام دانشجویان برای پیاده روی اربعین

احمد خاتمی: آمریکا در نقض حقوق بشر بالاترین نمره را دارد

مهلت ثبت نام دانشجویان مشمول در سامانه سقا تمدید شد

فراخوان نخستین کنگره سراسری شعر قرآن

بهترین شیوه سخنان تبلیغی طلاب به بیان حجت الاسلام والمسلمین قرائتی

ضیاء هاشمی: شخصیت هایی که بتوانند در جایگاه وزیر علوم مطرح شوند، کم نیستند/ حساسیت های آموزش عالی را باید در نظر گرفت

ایجاد 4000 شغل برای درمان یافتگان اعتیاد

یادواره شهدای اطلاعات عملیات نیروی زمینی سپاه

تحلیل زیبایی های نهضت سالار شهیدان در کنار آن همه جنایت

دختر خاص دیدار نخبگان با رهبری کی بود؟

میرسلیم سوال جدید طرح کرد :چرا اکثر قراردادها به نفع طرف خارجی تمام شده است؟

سفر هیئتی از کردستان برای دیدار با آیت الله سیستانی

نقش ارزشمند گروه رسانه ای سیتنا در اطلاع رسانی قابل تقدیر است

محسن رضایی: سیلی محکمی به ترامپ می زنیم که گذشتگان او هم نخورده باشند

حضور سرلشکر باقری در جمع مدافعان حرم در حلب + تصاویر

جهانگیری: مرزهای ایران و ترکیه 24 ساعته می شود

اردوی صحرایی مدافعان حرم در اصفهان

پایان عمر گروهک های تروریستی فرارسیده است

اردکانیان بر مناطق بحران خیز آب احاطه دارد / لزوم همکاری سه قوه با وزارت نیرو

بازسازی معنوی جامعه/ دین قلب عملکردهای اخلاقی هر اجتماعی

عکس روز نشنال جئوگرافیک؛ در گرد و غبار

پهپاد شاهد 129 را بهتر بشناسید + فیلم عملیات ها

8 موکب اربعین در شهرستان اسلام آباد غرب برپا شد

حضور سرمدی در اجلاس وزرای خارجه دی 8

الحاق روستاهای حاشیه شهر یاسوج مهمترین خواسته مردم است

سرلشکر جعفری: آمریکا با زبان سلاح بیشتر آشناست

متهمان پرونده روغن پالم تبرئه شدند

بازسازی معنوی جامعه/ دین قلب عملکردهای اخلاقی هر اجتماعی

حضور سرلشکر باقری در مناطق عملیاتی «حلب»/ پایان عمر گروهک های تروریستی فرا رسیده است

ایجاد 4000 شغل برای درمان یافتگان اعتیاد

سرلشکر باقری در مناطق عملیاتی حلب حاضر شد/ تاکید رییس ستادکل بر پایان عمر گروه های تروریستی در سوریه

تیراندازی به منزل پدر عضو شورای شهر شادگان/توضیح ناجا

زمزمه های انگلیسی

حضور پنج تن آل عبا 2 هزار سال قبل از خلقت آدم(ع)

اگر محدودیت ها و اختلاف های داخلی کاهش پیدا کند، هیچ قدرتی نمی تواند به به ما صدمه بزند

سیستم بومی امنیت شبکه توسط محققان ایرانی تولید شد

معاون اول رییس جمهور وارد استانبول شد

برگزاری نخستین یادواره شهدای مدفون در جوار بقاع متبرکه خراسان رضوی

مراسم تعزیه خوانی در مجتمع شریعتی جهاددانشگاهی

رییس دانشگاه صنعتی اصفهان تاکید کرد: عدم اختصاص بودجه عمرانی و تعمیرات به دانشگاه ها

رییس کمیسیون آموزش مجلس: آتش به اختیاری درچارچوب رهنمودهای رهبرمعظم انقلاب معنی می دهد

راه اندازی سامانه «کودک آزاری»

پیش بینی حضور 4 میلیون ایرانی در راهپیمایی اربعین

آقای دوربینی؛ مردی که دوربین را به همسرش ترجیح داد!

ماجرای تخلف 300 میلیاردی احمدی نژاد چیست؟

یک اقدام شایسته در تکریم ارباب رجوع + عکس

آمانو :بدون هیچگونه مشکلی به نظارت و راستی آزمایی برجام ادامه می دهیم

تاکنون 200 نفر برای دریافت تسهیلات زلزله در زرند به بانک ها معرفی شدند

پذیرایی و اسکان بیش از 25 هزار زائر اربعین در ایران و عراق برعهده استان سمنان است

جلوه های ناب دلدادگی در آیین خاکسپاری 3 شهید گمنام دامغان به روایت تصویر

پایان عمر گروهک های تروریستی فرا رسیده است

جدول زمان بندی بودجه سال97

تشییع پیکر شهید مدافع حرمدر پیشوا

تشییع پیکر شهید مدافع حرمدر پیشوا

کنگره حزب کمونیست، نشستی با رویکرد سوسیالیسم چینی

ساختمان های متروک در سراسر جهان

شخصیت هایی که بتوانند در جایگاه وزیر علوم مطرح شوند، کم نیستند/ آموزش عالی حساسیت های خاص خودش را دارد

21 روز مانده به اربعین + فیلم

پیام مکتوب مقام معظم رهبری به بشار اسد

فاطمه سعیدی: دولت مسائل زنان و جوانان را جدی تر پیگیری کند

جانشین اطلاعات سپاه: محدودیت های رییس جمهور اصلاحات همان هاست که سال 89 تصویب شد

جدیدترین و قدیمی ترین کشورهای جهان

پیام تسلیت رامبد جوان به همسرش +عکس

مراسم تجدید میثاق با آیت الله مهدوی کنی برگزار شد + عکس

پرونده مدیران کانال های تلگرامی به شعبه تجدید نظر رفت

دیدار نخبگان جوان علمی

نماهنگ/ رهبرانقلاب: وابستگی بیچارگی می آورد

حضور سرلشکر باقری در حلب+تصاویر

مدیرکل فرودگاه های اردبیل: برقراری پرواز اردبیل به باکو نیازمند مشارکت بخش خصوصی است

زائرین حسینی در اربعین باید به رعایت ادب توجه ویژه ای داشته باشند

پیگیری تشکیل وزارتخانه گردشگری و باقی ماندن میراث فرهنگی و صنایع دستی در قالب سازمان

هدف از برگزاری یادواره شهدا ترویج فرهنگ ایثار و شهادت است

حضور سرمدی در اجلاس وزرای خارجه دی 8

فعالیت بنادر مسافری هرمزگان از سر گرفته شد

واکنش رامبد جوان به درگذشت پدرهمسرش+عکس

سفر هیئتی از کردستان عراق به نجف برای دیدار با آیت الله سیستانی

سوء استفاده برخی افراد مرفه از فقرا درسایت های همسفر یابی

دیوارکشی مقابل ساختمان تاریخی مجلس متوقف شد

ورود دانشگاه به موضوع فیروزه تاثیرات مثبتی در پی خواهد داشت

فهرست پروازهای 28مهر فرودگاه شهید بهشتی اصفهان

ضوابط ساخت و ساز در بافت تاریخی قم با سازمان میراث فرهنگی است

ارتباط بین دانشگاه و صنعت موجب توسعه می شود

سرلشکر باقری در مناطق عملیاتی حلب حاضر شد/ تاکید رییس ستادکل بر پایان عمر گروه های تروریستی در سوریه

اختتامیه دوازدهمین دوره مسابقات قرآنی مدها متان خراسان جنوبی آغاز شد

محسن هاشمی: دلیل اصلی دیوارکشی اطراف مجلس هنوز اعلام نشده است

مشاهده نحوه حرکت زبان با تکنیک جدید سونوگرافی

آمریکا در نقض حقوق بشر بالاترین نمره را دارد

ماهیت سپاه پاسداران ریشه در عاشورای حسینی دارد

تاکید جهانگیری بر همکاری تهران - باکو درمقابله با گروه های تروریستی

نمایشگاه مشترک نقاشان ترکیه و آذربایجان در باکو

جنجال تازه مجری فراری تلویزیون در شبکه های ماهواره ای

اربعین حسینی نماد نتیجه بخشی گسترش پیام انقلاب اسلامی است

موکب حضرت ابوالفضل العباس(ع) در هفتگل راه اندازی شد

توزیع ناعادلانه اعتبارات در کهگیلویه و بویراحمد به یک نگرانی تبدیل شده است

راه اندازی سامانه «کودک آزاری»

کارشناسان سیاسی قرقیز مطرح کردند آسیب های اقتصادی قزاقستان و قرقیزستان از تشدید تنش های مرزی

قربانی: اروپا به این بلوغ فکری رسیده که در موضوع برجام مقابل آمریکا بایستد

آغاز جلسات قرآن ماهانه حسینیه قماش فروشان مشهد

پناهیان: برترین نوع زیارت اربعین حضور در کاروان های زیارتی با محوریت هیأت های مذهبی است/ دانشگر: هیأت های مذهبی از کتاب ها فاصله گرفتند

ادامه انتقادها به حذف تصویر «دریاچه ارومیه» از کتب درسی

نگاه دولت افغانستان به پارلمان بر اصل تفکیک قوا نیست/استراتژی خارجی منافع ملی ما را تامین نمی کند + ویدئو

انسجام ملی حول هدایت های رهبری منافع و امنیت کشور را حفظ می کند

دوازدهمین جشنواره قرآنی مدهامتان در حال برگزاری است

نگرانی حاج آقا مصطفی پس از دستگیری امام، به روایت آیت الله اشراقی

حضور سرلشکر باقری در حلب

آغاز فصل سوم کاوش در محوطه پارینه سنگی میرک سمنان

نظام نامه احسان و نیکوکاری در کشور تدوین می شود 

سرپرست معاونت سیاسی استانداری بوشهر منصوب شد

برپایی نمایشگاه عکس ایران در کازان روسیه

وعده مهدی یراحی به هوادارانش در 23 آبان

رییس کمیسیون آموزش مجلس: آتش به اختیاری درچارچوب رهنمودهای رهبرمعظم انقلاب معنی می دهد

موسوی بجنوردی: مجمع روحانیون مبارز در مسایل، مداخله ی چندانی نمی کند/ روحانیت نباید در زندگی خصوصی مردم وارد شود / رهبری انقلاب یه مجمع روحانیون کمک می کرد

فیلم/ سخنان یک مادر شهید با رهبر انقلاب

ردپای شورای نگهبان در ائتلاف اصلاح طلبان و اعتدالیون

تصاویر/ اختتامیه نمایشگاه ایپاس 2017

صبح خود را با قرآن آغاز کنید؛ صفحه 452+صوت

گسترش همکاری دانشگاه حکیم سبزواری با دانشگاه دامغان

پیش بینی حضور 4 میلیون ایرانی در راهپیمایی اربعین

حضور پنج تن آل عبا 2 هزار سال قبل از خلقت آدم(ع)

بررسی برگزاری علنی دادگاه جرائم اقتصادی روی میز نمایندگان

استان اردبیل رتبه سوم بیکاری در کشور را داراست

منتظر واقعی باید با امر به معروف و نهی از منکر جامعه را برای ظهور آماده کند/ جمعه را با دعای فرج سپری کنید

پرونده مدیران کانال های تلگرامی به شعبه تجدید نظر ارجاع شد

آمانو: راستی آزمایی آژانس در ایران ادامه دارد

کدام وزرای پیشنهادی هفته آینده به مجلس می روند؟

امروز؛ آخرین مهلت ثبت نام دانشجویان برای پیاده روی اربعین

راستی آزمایی آژانس در ایران ادامه دارد

پرونده مدیران کانال های تلگرامی به شعبه تجدید نظر ارجاع شد

حضور ایران در منطقه، معنوی، اعتقادی و براساس باورهایمان است

اعتراف واشنگتن به استفاده تروریست های در رابطه با جبهه النصره در سوریه از سلاح شیمیایی

یک عکس نوشته اقتصادی!

رییس شورای شهر تهران: دلیل اصلی دیوارکشی اطراف مجلس هنوز اعلام نشده است

بررسی دلیل اصلی دیوارکشی اطراف مجلس درشورای شهر

سخنگوی سازمان هواپیمایی: کار برج مراقبت جزو پراسترس ترین مشاغل جهان است

«ترامپ» مثل «فرعون» است

ضوابط ساخت و ساز در بافت تاریخی قم با سازمان میراث فرهنگی است

پودمان ویژه مبارزه با قاچاق کالا وارز برگزار می شود

حضور سرلشکر باقری در حلب سوریه (+عکس)

شاهد موفقیت های چشم گیر علیه گروهک های تروریستی هستیم

ریشه سرقت مجسمه ها، ناهنجاری مادی است یا مساله ای فرهنگی؟

عضو هیات رییسه مجلس: رای اعتماد به نامزد کرسی وزارت علوم را مصلحت کشور می دانیم

حضور سرلشکر باقری در حلب سوریه (+عکس)

سرلشکر باقری: پایان عمر گروهک های تکفیری فرا رسیده است

صراحت رفتار دولتمردان آمریکا موجب اجماع ملی در ایران شد

قدرت ایران قابل مذاکره نیست

اوباما: برای اصلاح روند فعلی در کشور باید رای داد

پست اینستاگرامی رامبد جوان و نگار جواهریان به مناسبت درگذشت حسن جواهریان +تصاویر

چرا خشونت ها و قتل های خانوادگی زیاد شده؟

دلیل اصلی دیوارکشی اطراف مجلس هنوز اعلام نشده است

سرلشکر باقری در سوریه: پایان عمر گروهک های تروریستی فرارسیده

عضو هیات رییسه مجلس: رای اعتماد به نامزد کرسی وزارت علوم را مصلحت کشور می دانیم

نهایی شدن قرارداد خرید 20 فروند هواپیمای ATR

منتظر واقعی باید با امر به معروف و نهی از منکر جامعه را برای ظهور آماده کند/ جمعه را با دعای فرج سپری کنید

گلباران مزار شهدای مدافع حرم اهواز به روایت تصویر

مسولین استان قم باید به طرح توسعه آستان مقدس امامزاده موسی مبرقع(ع) به عنوان یک اولویت در حوزه گردشگری مذهبی نگاه کنند

«حسین آقادادی» به جمع شهدای مدافع حرم پیوست+ عکس

رییس جمهور برج سازی در بافت فرسوده را ابلاغ کرد

همه جریان ها وگروه های سیاسی باید برای کمک به دولتی مستقل تلاش کنند

آیا بیشتر یاران امام زمان (عج) ایرانی هستند

کیفیت نجات از فتنه های آخرالزمان با پیشگویی روایات

گسترش همکاری دانشگاه حکیم سبزواری با دانشگاه دامغان

گرامیداشت سالگرد شهادت آیت الله سیدمصطفی خمینی در حرم رضوی

ادبیات لمپن گونه ترامپ نشانه فقدان استراتژی آمریکا علیه ایران نیست

«آیه های مهربانی» آموزه های قرآنی برای کودکان

رحیمی جهان آبادی: ایران نباید زیر بار پیشنهادات آمریکایی ها برود

تشکیلات اضافی مشکل مفاسد اقتصادی را برطرف نمی کند

دعا و اجابت آن در کلام امیر

هشدار اصلاح طلبان مجلس به دولت روحانی

وزیر خارجه سوئد به کمپین افشاگری آزار زنان پیوست

بایدها و نبایدهای سفر اربعین

حدیث روز/ دعای امام حسین علیه السلام برای رفع حوائج

مالزی خواستار کمک «دی-هشت» به روهینگیا شد

حضور سرلشکر باقری در حلب / باقری: پایان عمر گروهک های تروریستی فرارسیده است

اردکانیان و غلامی وزرای پیشنهادی نیرو و علوم افرادی کارآمد هستند

آمانو: ایران به تعهدات خود در توافق هسته ای عمل کرده است/ هیچ مشکلی برای بازرسی از سایت های هسته ای نداریم

تبلیغ فرهنگ عاشورا مهم ترین عنصر پیاده روی اربعین

همدلی ها را برای بهبود وضعیت اشتغال البرز تقویت کنیم

جمع آوری 510 انشعاب آب غیرمجاز در شهرستان بویراحمد

حضور سرلشکر باقری در حلب+تصاویر

آیت الله بوشهری: ایران امروز در دنیا سخن و دست برتر را دارد

استاد دانشگاه تهران:تاریخ شفاهی حرکتی نو برای تکمیل منابع اجتماعی است

تبلیغ فرهنگ عاشورا مهم ترین عنصر پیاده روی اربعین

تصاویر:نامزدی هنرمند مشهور زن با بیلیونر استرالیایی

حضور سرلشکر باقری در حلب

رییس ستاد کل نیروهای مسلح به حلب رفت

کاروان مددجویان دره شهری راهی عتبات عالیات شد

یادواره شهدای عملیات غرور آفرین نصر 8 در ایلام برگزار شد

وزیر خارجه سوئد هم مورد آزارجنسی قرار گرفته است

تشییع عاشقانه 3 شهید گمنام در دامغان

اولویت مدیران خراسان شمالی : تحقق اقتصاد مقاومتی و تقویت اعتماد عمومی

سرلشکر باقری: پایان عمر گروهک های تروریستی فرارسیده است

ایران پیشرفته ترین موشک‎های بالستیک را در اختیار دارد

نگاهی به پرونده بابک زنجانی در مستند پایان سرکشی

معاون فرهنگی اوقاف ملارد در گفت وگو با فارس: وقف زمین 200 متری برای ساخت حسینیه در ملارد با نیت برپایی عزاداری اهل بیت(ع)

سرلشکر باقری: پایان عمر گروهک های تروریستی فرارسیده است

دستفروشی مظلومانه دختر معلول+ عکس

عکس جنجالی منتشرشده از بازیگر زن محبوب

الناز شاکردوست در نمایی عجیب و متفاوت برای اولین بار +عکس

فال آنلاین دیوان حافظ جمعه 28مهرماه 96

نقد نظریه وحدت وجود ابن عربی - بخش اول نقدهای گیسودراز بر نظریه وحدت وجود ابن عربی

نقد نظریه وحدت وجود ابن عربی - بخش اول نقدهای گیسودراز بر نظریه وحدت وجود ابن عربی