مُنصِّصات بر عموم و خصوص - بخش اول عام و خاص در ادبیات قران

دو عنوان عام و خاص در متون تفسیری، فقهی و ادبی کاربردهای زیادی دارد؛ خاصه این دو اصطلاح اصولی و بلاغی در عبارات مفسران قرآن کریم، فراوان به کار رفته است.

- او در شرح این ابیات می نویسد: حقُّ خبر المبتدأ ألا یدخلَ علیه فاءٌ؛ لأنَّ نسبتَه من المبتدأ نسبه الفعل من الفاعل و نسبه الصفه من الموصوف.

إلا أنَّ المبتدءات تشبه أدوات الشرط فتقترنُ بالفاء جوازًا و ذلک إما موصولٌ بفعلٍ لا حرفَ شرطٍ معه أو بظرفٍ.

بشرط قصد العموم.

؛ نحو الذی یأتینی أو فی الدار فله در هم.

فلو عَدِم العموم لم تدخل الفاء لإنتفاء شبه الشرط (ابن مالک، 1/ 66).

باتوجه به این مطلب، دانسته می شود که بین الذی یأتینی له در همٌ و الذی یأتینی فله درهمٌ تفاوت است.

در اولی چون فاء نیامده است، دو احتمال وجود دارد؛ اول این که مراد از الذی ، شخص خاصی باشد، و دوم این که مراد از الذی ، عام باشد؛ یعنی هر کسی که بیاید مستحق درهم باشد.

در دومی به سبب وجود فاء و با توجه به شرط دخولش بر خبر که همان عام بودن صله است، دانسته می شود که مراد از الذی شخصی خاص نیست؛ بلکه تعبیر، عام است.

بنابراین، ذکر فاء نصّ است در معنای عموم در موصول (رک : دمامینی، 81؛ ابوخالد از هری، 1/ 174؛ إبن یعیش 1/ 100).